Với ba người bạn góp vốn không đều và chưa có kế hoạch gọi nhà đầu tư bên ngoài, công ty TNHH hai thành viên trở lên thường hợp hơn: quản trị gọn, quyền của từng người gắn với phần vốn, và người ngoài khó chen vào khi chưa được các thành viên đồng ý. Công ty cổ phần đáng cân nhắc khi nhóm định huy động thêm vốn, chia cổ phần cho nhân sự chủ chốt, hoặc muốn việc chuyển nhượng linh hoạt hơn.
Cả hai loại hình đều cho trách nhiệm hữu hạn, nên câu hỏi không nằm ở tấm chắn mà ở cách nhóm bạn sẽ quyết định, chia lợi nhuận và rời đi. Bài này đi từ một nhóm cụ thể để chỉ ra những điểm khác nhau đáng kể nhất, theo nguyên lý của Luật Doanh nghiệp 2020.
Hồ sơ người sáng lập: Tuấn, Hải, Vân và quán cà phê rang xay
Tuấn, Hải và Vân (ví dụ giả định) muốn mở một xưởng rang cà phê kèm quán ở Đà Lạt. Tuấn góp một nửa số vốn, Hải góp gần một phần ba, Vân góp phần còn lại nhưng là người có nghề rang và sẽ làm toàn thời gian. Tuấn và Hải vẫn giữ công việc chính ở nơi khác, chỉ tham gia quyết định lớn.
Nhóm có ba câu hỏi. Một, ai quyết định chuyện gì khi Tuấn góp nhiều nhất nhưng Vân mới là người điều hành? Hai, công sức và tay nghề của Vân được tính thế nào khi chị góp ít tiền nhất? Ba, nếu sau vài năm một người muốn rút, hoặc muốn bán phần của mình cho người khác, thì sao?
Ba câu hỏi này quan trọng hơn câu "TNHH hay cổ phần". Loại hình chỉ là khung; cách nhóm trả lời ba câu hỏi mới quyết định công ty có giữ được tình bạn hay không. Nhưng khung cũng có ý nghĩa, vì mỗi loại hình cho sẵn một số câu trả lời mặc định mà nhóm phải biết để sửa nếu không hợp.
Hai khung cho cùng một nhóm ba người
So sánh theo nguyên lý; các tỷ lệ biểu quyết, thủ tục cụ thể nằm trong Luật Doanh nghiệp 2020 và điều lệ, nên đọc văn bản hiện hành hoặc hỏi người am hiểu.
| Tiêu chí | Công ty TNHH hai thành viên trở lên | Công ty cổ phần |
|---|---|---|
| Số người tối thiểu, tối đa | Từ 2 đến 50 thành viên | Tối thiểu 3 cổ đông, không giới hạn tối đa |
| Cơ quan quyết định | Hội đồng thành viên gồm tất cả thành viên | Đại hội đồng cổ đông, hội đồng quản trị, giám đốc; mô hình nặng hơn |
| Người ngoài mua phần vốn | Phải chào bán cho thành viên còn lại trước theo luật | Cổ phần chuyển nhượng tự do hơn, trừ hạn chế với cổ đông sáng lập và điều lệ |
| Huy động thêm vốn | Nhận thêm thành viên hoặc thành viên góp thêm | Chào bán cổ phần, có nhiều loại cổ phần |
| Rút vốn | Chuyển nhượng; có trường hợp được yêu cầu công ty mua lại phần vốn | Chuyển nhượng cổ phần; mua lại theo trường hợp luật định |
| Giấy tờ nội bộ | Biên bản, nghị quyết hội đồng thành viên | Thủ tục đại hội, hội đồng quản trị phức tạp hơn |
Với nhóm ba người nhỏ, công ty cổ phần thường mang lại nhiều thủ tục hơn lợi ích, trừ khi kế hoạch gọi vốn đã rõ. Hàng "Người ngoài mua phần vốn" lại là điểm mạnh của TNHH với nhóm bạn: không ai bị đặt trước một thành viên mới mà mình không chọn.
Ai quyết định: tỷ lệ vốn không phải là tất cả
Trong công ty TNHH hai thành viên, mặc định là biểu quyết theo phần vốn góp. Tuấn với một nửa số vốn có tiếng nói lớn nhất, và với những quyết định cần tỷ lệ thông qua cao hơn, không ai đơn độc quyết được. Điều đó có thể an toàn, nhưng cũng có thể làm công ty đứng yên nếu Tuấn và hai người còn lại bất đồng.
Cách xử lý thực tế là tách quyền sở hữu khỏi quyền điều hành. Hội đồng thành viên bổ nhiệm Vân làm giám đốc, giao rõ những việc chị tự quyết (mua nhân, tuyển người, giá bán lẻ trong khung), và những việc phải đưa ra hội đồng (vay vốn, mở điểm mới, chi đầu tư lớn). Điều lệ có thể quy định cụ thể hơn luật trong phạm vi cho phép. Chi tiết về thẩm quyền, triệu tập họp và tỷ lệ thông qua là đề tài riêng; ở đây chỉ cần biết nhóm có quyền thiết kế, và nên thiết kế trước khi nộp hồ sơ.
Ở công ty cổ phần, quyền điều hành nằm ở hội đồng quản trị và giám đốc, tách khỏi đại hội đồng cổ đông. Với ba người, cả ba thường ngồi luôn ở mọi tầng, nên sự tách bạch này chủ yếu thêm giấy tờ chứ chưa thêm giá trị.
Công sức của Vân: những cách tính không phải là vốn góp
Công sức không phải là tài sản góp vốn. Luật Doanh nghiệp 2020 liệt kê tài sản góp vốn là tiền, ngoại tệ, vàng, quyền sử dụng đất, quyền sở hữu trí tuệ, công nghệ, bí quyết kỹ thuật và tài sản khác định giá được. Lời hứa làm việc toàn thời gian không nằm trong danh sách ấy, nên không thể ghi thành phần vốn.
Trả lương thị trường cho người điều hành. Cách đơn giản nhất: Vân nhận lương như một giám đốc thuê, tách khỏi phần lợi nhuận chia theo vốn. Nhóm không phải tranh luận công sức đáng bao nhiêu phần trăm vốn.
Thưởng bằng phần vốn theo thời gian. Nhóm có thể thoả thuận: sau mỗi năm Vân hoàn thành mục tiêu, Tuấn và Hải chuyển nhượng cho chị một phần vốn với giá ưu đãi, hoặc chị được ưu tiên góp thêm. Thoả thuận này cần văn bản rõ, và việc chuyển nhượng có hệ quả thuế cần hỏi kế toán.
Bí quyết, công thức là tài sản riêng. Nếu Vân có công thức rang, quy trình riêng có thể định giá, đó có thể là tài sản góp vốn, nhưng việc định giá và chuyển giao phải làm đúng thủ tục và cẩn trọng.
Đường ra: điều cả nhóm nên viết trước khi nộp hồ sơ
Phần lớn tranh chấp giữa bạn bè góp vốn bùng ra khi có người muốn rời. Luật cho sẵn một số cơ chế, nhưng thoả thuận riêng giữa các thành viên và điều lệ có thể làm rõ hơn nhiều:
- Người muốn rút bán phần vốn cho ai trước, giá xác định theo công thức nào (giá trị sổ sách, định giá độc lập, hay một công thức thống nhất).
- Thời gian khoá: trong một khoảng thời gian đầu, không ai được chuyển nhượng ra ngoài nếu không có đồng ý của những người còn lại.
- Khi người điều hành nghỉ việc nhưng vẫn giữ phần vốn, quyền lợi của họ thay đổi thế nào.
- Khi một người qua đời hay mất năng lực hành vi, người thừa kế hoặc người đại diện tham gia ra sao; với công ty TNHH, luật có quy định riêng về người thừa kế trở thành thành viên.
- Cách xử lý bế tắc khi các thành viên không đạt được tỷ lệ biểu quyết cần thiết sau một số lần họp.
Những điều này áp dụng cho cả TNHH và cổ phần. Khác biệt là với TNHH, quyền ưu tiên mua của thành viên còn lại đã có sẵn trong luật, nên nhóm chỉ cần bổ sung phần giá và thời hạn.
Bốn sai lầm hay gặp khi nhóm bạn chọn loại hình
Chọn cổ phần vì nghe "chuyên nghiệp hơn". Công ty cổ phần không làm sản phẩm tốt hơn hay khách tin hơn. Nó chỉ mang thêm tầng quản trị. Với nhóm nhỏ chưa gọi vốn, đó là thủ tục chứ chưa phải lợi thế.
Chia đều vốn để tránh mất lòng. Ba người góp tiền khác nhau nhưng ghi đều trên hồ sơ để "cho đẹp" là gieo mầm tranh chấp: người góp nhiều thấy thiệt, và khi có chủ nợ, phần cam kết chưa góp thành rủi ro thật cho người góp ít.
Để một người đứng tên hết cho gọn. Lập công ty TNHH một thành viên do một người làm chủ, hai người kia góp tiền "ngoài giấy", là cách làm khiến hai người còn lại gần như không có quyền gì trên hồ sơ. Khi có bất đồng, họ phải chứng minh lại quan hệ góp vốn bằng những giấy tờ thường không có.
Không nói chuyện đường ra vì sợ xui. Nhiều nhóm bạn tránh bàn chuyện một người rút đi, coi đó là điềm gở. Nhưng chính lúc mọi người còn vui vẻ là lúc dễ thống nhất công thức giá và thời hạn nhất; để tới lúc có người muốn đi mới bàn thì mỗi bên đã có lợi ích riêng.
Khi nào nhóm ba người nên chọn cổ phần ngay từ đầu
Có những dấu hiệu cho thấy cổ phần là lựa chọn đúng ngay từ ngày đầu, dù nhóm nhỏ. Dấu hiệu thứ nhất: nhóm đã có kế hoạch nhận vốn từ nhà đầu tư trong một, hai năm, và nhà đầu tư quen làm việc với cổ phần. Dấu hiệu thứ hai: nhóm muốn dành một phần sở hữu cho nhân sự chủ chốt sau này qua các chương trình cổ phần cho người lao động. Dấu hiệu thứ ba: dự kiến số người cùng sở hữu sẽ tăng nhanh.
Nếu không có dấu hiệu nào, công ty TNHH hai thành viên trở lên thường là khung gọn hơn để bắt đầu. Việc chuyển từ TNHH sang cổ phần về sau là thủ tục có thể làm khi thật sự cần, dù không hoàn toàn đơn giản; đó là chuyện của lúc công ty đã lớn, không phải lý do để mang thủ tục nặng ngay khi mới có một xưởng rang và một quán nhỏ.
Nhóm của Tuấn, Hải và Vân chọn TNHH, với Vân làm giám đốc, lương thị trường, và một thoả thuận cho chị được nhận thêm phần vốn sau ba năm nếu đạt mục tiêu doanh thu. Họ viết các đường ra vào thoả thuận riêng trước khi ký hồ sơ đăng ký. Nếu nhóm bạn muốn có người lo trọn hồ sơ, bạn có thể để lại nhu cầu thành lập công ty ở khung cuối trang để Hữu Hạn liên hệ lại.
Câu hỏi thường gặp
Góp vốn không đều thì lợi nhuận có bắt buộc chia theo tỷ lệ vốn không?
Mặc định của Luật Doanh nghiệp 2020 với công ty TNHH là chia lợi nhuận tương ứng phần vốn góp. Nhóm muốn ghi nhận công sức thường dùng lương, thưởng hoặc chuyển nhượng phần vốn theo thời gian thay vì chia lệch tỷ lệ. Hỏi luật sư nếu muốn thiết kế cách chia khác.
Công ty cổ phần ba người có cần ban kiểm soát không?
Luật Doanh nghiệp 2020 cho phép công ty cổ phần chọn mô hình quản trị, và chỉ bắt buộc ban kiểm soát trong một số trường hợp theo số cổ đông và cơ cấu sở hữu. Công ty ba cổ đông cá nhân thường không thuộc trường hợp bắt buộc, nhưng nên kiểm lại khi đăng ký.
Người góp ít nhất có bị người góp nhiều nhất áp đảo không?
Có thể, nếu không có thoả thuận. Người góp ít nên đề nghị điều lệ quy định những việc cần đồng thuận cao hoặc nhất trí, và quyền được thông tin đầy đủ. Luật cũng cho thành viên công ty TNHH một số quyền bảo vệ như yêu cầu công ty mua lại phần vốn trong trường hợp luật định.
Có thể bắt đầu bằng TNHH rồi sau này chuyển sang cổ phần không?
Có. Luật Doanh nghiệp 2020 cho phép công ty TNHH chuyển đổi thành công ty cổ phần theo các cách như chuyển đổi nguyên trạng, huy động thêm người góp vốn hoặc bán phần vốn. Khi đó cần làm lại điều lệ và đăng ký thay đổi.
Bạn góp vốn nhưng không muốn đứng tên thì có được nhờ người khác đứng tên không?
Không nên. Người đứng tên là thành viên theo hồ sơ, người góp tiền thật rất khó bảo vệ quyền lợi. Luật cũng yêu cầu khai thông tin chủ sở hữu hưởng lợi. Nếu có lý do không thể đứng tên, hỏi luật sư về cách hợp pháp.
