Nhóm khởi nghiệp đã xác định sẽ gọi vốn từ nhà đầu tư bên ngoài thường lập công ty cổ phần ngay từ đầu vì ba lý do: cổ phần là đơn vị sở hữu mà nhà đầu tư quen mua bán, công ty cổ phần không bị trần số người sở hữu, và tránh được một lần chuyển đổi loại hình đúng vào lúc bận nhất là lúc đang chốt vòng vốn.
Đổi lại, nhóm phải gánh bộ máy của công ty cổ phần từ khi chưa có doanh thu, cần tối thiểu ba cổ đông và chịu hạn chế chuyển nhượng cổ phần của cổ đông sáng lập trong ba năm đầu theo Luật Doanh nghiệp 2020. Bài này dành cho nhóm chưa có nhà đầu tư nào trong tay, đang chọn loại hình để nộp hồ sơ lần đầu. Trường hợp công ty TNHH đang chạy và nhà đầu tư đặt điều kiện chuyển đổi là chuyện khác, thuộc mảng thay đổi đăng ký.
Hồ sơ người sáng lập: nhóm bốn người làm ứng dụng đặt lịch cho phòng khám nha
Ví dụ giả định: Khoa, Linh, Phát và Quyên gặp nhau ở một chương trình ươm tạo tại Đà Nẵng. Khoa và Linh viết phần mềm, Phát từng làm kinh doanh thiết bị nha khoa, Quyên lo vận hành. Sản phẩm của họ là phần mềm đặt lịch và nhắc hẹn cho phòng khám nha nhỏ. Họ đã có bản chạy thử ở vài phòng khám quen, chưa thu tiền.
Kế hoạch của nhóm: tự bỏ tiền làm thêm khoảng một năm, sau đó tìm một nhà đầu tư thiên thần hoặc một quỹ nhỏ để mở rộng ra các tỉnh khác. Trong nhóm, Khoa và Linh góp nhiều tiền hơn, Phát và Quyên góp ít tiền nhưng làm toàn thời gian. Họ còn muốn giữ một phần sở hữu để sau này mời một kỹ sư trưởng giỏi về làm.
Người hướng dẫn ở chương trình ươm tạo khuyên họ cân nhắc công ty cổ phần. Một người quen làm kế toán lại khuyên công ty TNHH cho gọn, "khi nào có nhà đầu tư thì chuyển". Cả hai lời khuyên đều có lý. Điều nhóm cần là biết mỗi đường tốn gì, vào lúc nào, và ai gánh.
Lập cổ phần ngay hay lập TNHH rồi chuyển: chi phí rơi vào thời điểm nào
Bảng không so mọi mặt của hai loại hình, chỉ xếp các việc theo thời điểm nhóm sáng lập phải làm. Nguyên lý theo Luật Doanh nghiệp 2020; thủ tục cụ thể kiểm lại với Phòng Đăng ký kinh doanh thuộc Sở Tài chính ở nơi đặt trụ sở.
| Việc | Lập công ty cổ phần ngay | Lập TNHH, chuyển sang cổ phần khi gọi vốn |
|---|---|---|
| Số người cần có khi nộp hồ sơ | Tối thiểu ba cổ đông | Hai người trở lên với TNHH hai thành viên, hoặc một người với TNHH một thành viên |
| Bộ máy năm đầu | Đại hội đồng cổ đông, hội đồng quản trị hoặc mô hình gọn theo luật, giám đốc | Hội đồng thành viên hoặc chủ sở hữu, giám đốc |
| Giữ người giỏi bằng sở hữu | Dành sẵn một phần cổ phần, phát hành theo chương trình cho người lao động khi đủ điều kiện | Mỗi người vào là một thành viên đủ quyền, phải đăng ký thay đổi |
| Lúc chốt vòng vốn đầu | Phát hành thêm cổ phần cho nhà đầu tư | Vừa chuyển đổi loại hình, vừa soạn điều lệ mới, vừa nhận tiền |
| Chuyển nhượng giữa nhà sáng lập | Bị hạn chế trong ba năm đầu với cổ phần của cổ đông sáng lập | Chào thành viên còn lại trước theo quyền ưu tiên |
Dòng thứ tư là lý do người hướng dẫn nghiêng về cổ phần. Một vòng vốn đầu thường đã đủ việc: thẩm định, thương lượng điều khoản, soạn thoả thuận cổ đông. Cộng thêm thủ tục chuyển đổi loại hình làm cả quá trình dài thêm, và mỗi tuần chậm là một tuần nhóm tiêu tiền tự có. Dòng thứ hai là lý do người kế toán nghiêng về TNHH: một năm đầu chưa có doanh thu mà phải giữ biên bản, nghị quyết theo khuôn công ty cổ phần là việc thật, tốn thời gian thật.
Ba lý do nhà đầu tư thích công ty cổ phần
Cổ phần dễ chia và dễ bán lại. Nhà đầu tư vào sớm không định ở mãi; họ tính bán phần của mình cho quỹ lớn hơn ở vòng sau hoặc khi công ty được mua lại. Cổ phần là đơn vị chuẩn, mệnh giá đều, ghi trong sổ đăng ký cổ đông. Phần vốn góp trong công ty TNHH thì gắn với quyền ưu tiên mua của thành viên khác, mỗi lần bán ra ngoài là một vòng chào bán nội bộ.
Có chỗ cho nhiều loại quyền. Luật Doanh nghiệp 2020 cho công ty cổ phần có cổ phần phổ thông và các loại cổ phần ưu đãi như ưu đãi cổ tức, ưu đãi hoàn lại, cùng các loại khác do điều lệ quy định trong khuôn khổ luật. Nhà đầu tư dùng những công cụ này cùng thoả thuận cổ đông để bảo vệ khoản tiền của mình. Ở công ty TNHH, quyền đi theo phần vốn góp và khó tách thành nhiều tầng.
Không có trần số người sở hữu. Công ty TNHH hai thành viên trở lên có tối đa 50 thành viên. Startup ít khi chạm con số này ở vòng đầu, nhưng khi tính cả nhà đầu tư các vòng sau và nhân viên được chia sở hữu, cổ phần cho đường đi dài hơn mà không phải đổi khung.
Một lưu ý để giữ cân bằng. Những lý do trên là lý do của nhà đầu tư. Nhóm sáng lập chỉ được lợi khi thật sự có nhà đầu tư. Nếu kế hoạch gọi vốn còn mơ hồ, mọi chi phí của khung cổ phần là chi phí trả trước cho một điều có thể không xảy ra.
Bẫy "cổ đông thứ ba" và ba năm hạn chế chuyển nhượng
Công ty cổ phần cần tối thiểu ba cổ đông. Nhóm có hai người sáng lập hay bị cám dỗ nhờ một người thân đứng tên cho đủ ba. Đây là cách làm nên tránh: người đứng tên có đầy đủ quyền của cổ đông theo hồ sơ, có thể biểu quyết, có thể đòi chia cổ tức, và khi người đó có tranh chấp riêng hay qua đời, phần cổ phần đứng tên họ đi theo đời sống pháp lý của họ chứ không theo thoả thuận miệng của nhóm. Nhà đầu tư thẩm định thấy một cổ đông "danh nghĩa" cũng sẽ hỏi rất kỹ. Nếu chỉ có hai người thật sự góp vốn và làm việc, TNHH hai thành viên phản ánh đúng thực tế hơn.
Điểm thứ hai ít người để ý: theo Luật Doanh nghiệp 2020, cổ phần phổ thông của cổ đông sáng lập bị hạn chế chuyển nhượng trong ba năm kể từ ngày công ty được cấp giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp. Trong thời gian đó, cổ đông sáng lập được chuyển cho cổ đông sáng lập khác; muốn chuyển cho người ngoài phải được đại hội đồng cổ đông chấp thuận theo luật. Với nhóm của Khoa, điều này vừa là tấm khoá giữ mọi người ở lại giai đoạn khó nhất, vừa là cái khó khi có một người muốn rời sớm.
Hạn chế này không thay được thoả thuận giữa các nhà sáng lập về việc ai rời sớm thì để lại bao nhiêu phần. Những điều đó vẫn phải viết riêng, rõ ràng, có luật sư đọc trước khi ký.
Nếu chọn cổ phần: việc cần chốt trước khi nộp hồ sơ
Một công ty cổ phần khởi nghiệp được dựng gọn từ đầu tiết kiệm rất nhiều công sửa về sau. Trình tự gợi ý cho nhóm bốn người:
- Chốt tỷ lệ sở hữu giữa các nhà sáng lập, tách bạch tiền góp với công sức; phần công sức không phải là vốn góp, nên được ghi nhận bằng thoả thuận riêng chẳng hạn cổ phần được nhận dần theo thời gian gắn bó.
- Chọn mô hình quản trị gọn mà luật cho phép, xác định ai là chủ tịch hội đồng quản trị, ai là giám đốc, ai là người đại diện theo pháp luật.
- Viết điều lệ có các điểm khởi nghiệp cần: hạn chế chuyển nhượng bổ sung nếu muốn, cách phát hành thêm cổ phần, quyền ưu tiên mua cổ phần mới của cổ đông hiện hữu.
- Để vốn điều lệ ở mức nhóm góp được thật trong 90 ngày theo luật; không đăng ký con số lớn để "trông cho có vốn".
- Ghi sẵn ý định dành một phần cho người giỏi về sau trong thoả thuận cổ đông, để khi tới lúc phát hành không ai bất ngờ.
- Mở tài khoản công ty, nhận tiền góp qua tài khoản, lập sổ đăng ký cổ đông ngay từ ngày đầu.
Phần lớn rắc rối của startup ở vòng vốn đầu không đến từ loại hình mà từ sổ sách sở hữu lộn xộn: góp tiền không qua tài khoản, hứa miệng phần cho người này người kia, không ai nhớ ai đã nhận gì. Nhà đầu tư thẩm định đúng những chỗ đó.
Khi nào TNHH vẫn là lựa chọn hợp lý cho một startup
Chưa chắc sẽ gọi vốn. Nhiều sản phẩm cho doanh nghiệp nhỏ có thể sống bằng doanh thu. Nếu nhóm còn để ngỏ khả năng tự lớn bằng tiền bán hàng, khung TNHH gọn hơn và không ràng buộc ai bằng hạn chế ba năm.
Chỉ có hai người sáng lập thật. Như đã nói, lập cổ phần bằng một cổ đông danh nghĩa tạo rủi ro lớn hơn tiện ích. TNHH hai thành viên đúng với thực tế hơn.
Nhà đầu tư dự kiến là người quen, khoản nhỏ. Một người quen góp một khoản vừa phải có thể vào làm thành viên công ty TNHH, hoặc cho vay theo hợp đồng. Không cần dựng cả bộ máy cổ phần cho một người.
Đội chưa có ai lo giấy tờ. Công ty cổ phần cần người giữ biên bản, nghị quyết, sổ cổ đông cho đúng. Nếu không ai trong nhóm làm việc này và chưa thuê được, khung nặng dễ thành khung bỏ trống, đến lúc thẩm định mới vá thì đắt hơn.
Lựa chọn của nhóm Khoa
Nhóm bốn người có đủ ba cổ đông thật, có ý định gọi vốn rõ trong vòng một hai năm, và muốn dành phần cho kỹ sư trưởng về sau. Họ chọn công ty cổ phần ngay từ đầu, Linh nhận việc giữ sổ cổ đông và biên bản họp, kế toán dịch vụ lo phần thuế. Tỷ lệ giữa bốn người được chốt trong thoả thuận sáng lập, có điều khoản ai rời trước một mốc thời gian thì để lại một phần cổ phần cho công ty mua lại theo giá đã định.
Nếu nhóm chỉ có Khoa và Linh, kế hoạch gọi vốn còn lỏng, lời khuyên của người kế toán sẽ đúng hơn: lập TNHH hai thành viên, giữ sổ sách sạch, khi có nhà đầu tư thì chuyển đổi cùng lúc nhận vốn. Không có loại hình nào đúng cho mọi startup; chỉ có loại hình đúng với kế hoạch tài chính mà nhóm đang thật sự theo đuổi.
Dù chọn đường nào, những con số và cam kết trong bài là ví dụ giả định. Điều lệ, thoả thuận cổ đông và hạn chế chuyển nhượng nên được luật sư doanh nghiệp đọc trước khi ký, và thủ tục đăng ký cần kiểm lại với cơ quan đăng ký kinh doanh tại thời điểm nộp.
Câu hỏi thường gặp
Công ty cổ phần mới lập có bắt buộc phải có ban kiểm soát không?
Không phải mọi trường hợp. Luật Doanh nghiệp 2020 cho công ty cổ phần chọn giữa các mô hình quản trị, trong đó có mô hình không cần ban kiểm soát khi đáp ứng điều kiện về số cổ đông và tỷ lệ sở hữu. Kiểm lại điều kiện cụ thể khi soạn điều lệ.
Cổ đông sáng lập phải mua tối thiểu bao nhiêu cổ phần?
Theo Luật Doanh nghiệp 2020, các cổ đông sáng lập phải cùng nhau đăng ký mua ít nhất 20% tổng số cổ phần phổ thông được quyền chào bán khi đăng ký thành lập. Phần còn lại có thể chào bán sau theo quy định. Hỏi Phòng Đăng ký kinh doanh khi lập hồ sơ.
Một người sáng lập rời đi trong năm đầu thì cổ phần của họ xử lý thế nào?
Trong ba năm đầu, cổ phần phổ thông của cổ đông sáng lập bị hạn chế chuyển ra ngoài nhưng được chuyển cho cổ đông sáng lập khác. Cách xử lý giá và tỷ lệ để lại nên viết sẵn trong thoả thuận sáng lập, vì luật không định giá thay nhóm.
Lập công ty cổ phần có làm nghĩa vụ thuế nặng hơn công ty TNHH không?
Về nguyên lý, thuế thu nhập doanh nghiệp và thuế giá trị gia tăng không phụ thuộc vào việc là cổ phần hay TNHH. Khác biệt nằm ở thuế khi cá nhân bán phần sở hữu và cách chia lợi nhuận. Hỏi kế toán cho tình huống cụ thể.
Có nên dùng cổ phần ưu đãi biểu quyết để nhà sáng lập giữ quyền?
Luật Doanh nghiệp 2020 chỉ cho một số đối tượng nắm cổ phần ưu đãi biểu quyết, trong đó có cổ đông sáng lập, và loại cổ phần này có thời hạn hiệu lực. Đây là công cụ nhạy cảm với nhà đầu tư; nên bàn với luật sư trước khi đưa vào điều lệ.
Chưa có nhà đầu tư thì dành phần cho nhân viên tương lai bằng cách nào?
Thường không phát hành trước cho ai, mà ghi ý định và tỷ lệ dự kiến trong thoả thuận cổ đông. Khi đủ điều kiện, công ty phát hành cổ phần cho người lao động theo phương án được đại hội đồng cổ đông thông qua và điều lệ cho phép.
