Công sức, tay nghề, kinh nghiệm không phải là tài sản góp vốn theo Luật Doanh nghiệp 2020, nên người chỉ góp công không thể đứng tên một phần vốn điều lệ tương ứng với công sức của mình. Muốn họ có phần trong công ty, các bên phải đi đường khác: trả lương và thưởng, hoặc để họ nhận phần vốn qua chuyển nhượng hay góp bằng tiền, tài sản thật, theo những mốc đã thoả thuận trước.
Ví dụ giả định: anh Sơn là thợ mộc giỏi ở Phú Thọ, có khách quen nhưng không có vốn. Anh Quang có tiền, muốn đầu tư. Hai người định lập công ty TNHH hai thành viên làm đồ gỗ, anh Quang bỏ toàn bộ tiền, anh Sơn bỏ tay nghề và khách hàng, "chia đôi". Bài này giải thích vì sao không thể ghi "chia đôi" vốn như vậy, và giúp hai người thiết kế một thoả thuận mà cả hai đều thấy công bằng sau ba năm.
Vì sao tay nghề không ghi thành vốn góp được
Luật Doanh nghiệp 2020 liệt kê các loại tài sản góp vốn: tiền, ngoại tệ tự do chuyển đổi, vàng, quyền sử dụng đất, quyền sở hữu trí tuệ, công nghệ, bí quyết kỹ thuật, và các tài sản khác định giá được bằng tiền. Tay nghề, công sức sẽ bỏ ra trong tương lai không nằm trong danh sách vì không thể giao cho công ty ngay lúc góp, không thể định giá và ghi sổ như một tài sản.
Có ranh giới cần lưu ý: một bí quyết kỹ thuật đã thành hình, một kiểu dáng đã đăng ký, một nhãn hiệu anh Sơn đang đứng tên, có thể là tài sản góp vốn nếu định giá và chuyển giao đúng thủ tục. Danh mục vốn điều lệ của trang có bài riêng về góp vốn bằng tài sản vô hình. Còn lời hứa sẽ làm việc toàn thời gian ba năm thì không phải tài sản, dù giá trị của nó với công ty có thể rất lớn.
Nếu hai người cố ghi anh Sơn góp năm mươi phần trăm vốn mà thực tế không có tài sản nào chuyển vào, đó là góp vốn khống. Hệ quả có thể là vốn điều lệ phải điều chỉnh giảm khi hết hạn góp, và anh Sơn vẫn phải chịu trách nhiệm trong phạm vi số vốn đã cam kết góp đối với các nghĩa vụ phát sinh trước đó. Đây là kiểu "chia đôi" cần tránh.
Ba đường trả phần cho người góp công
Ba cách dưới đây không loại trừ nhau. Nhiều nhóm kết hợp cả ba theo thời gian.
| Cách | Anh Sơn nhận gì | Điều kiện và hệ quả |
|---|---|---|
| Lương và thưởng | Lương hằng tháng theo tay nghề, thưởng theo doanh thu hoặc lợi nhuận | Không có phần vốn nên không có quyền biểu quyết; là chi phí của công ty; khấu trừ thuế thu nhập cá nhân |
| Nhận phần vốn theo mốc | Anh Quang chuyển nhượng dần phần vốn cho anh Sơn khi đạt mốc thời gian hoặc doanh thu | Cần thoả thuận riêng giữa hai người, giá chuyển nhượng, thuế khi chuyển nhượng; đăng ký thay đổi thành viên mỗi lần |
| Góp vốn bằng tiền từ lương thưởng | Anh Sơn dùng tiền thưởng góp thêm vào công ty khi tăng vốn | Thủ tục tăng vốn; tỷ lệ của anh Sơn tăng dần bằng tiền thật |
Điểm chung là anh Sơn chỉ trở thành thành viên với một tỷ lệ vốn khi có tài sản thật chuyển vào công ty hoặc nhận chuyển nhượng phần vốn đã góp. Trước đó, anh có thể là thành viên với một phần vốn nhỏ góp bằng tiền, hoặc là người lao động có quy chế thưởng.
Cơ chế nhận phần vốn theo mốc: dàn ý một thoả thuận
Cách được nhiều nhóm chọn là anh Quang góp toàn bộ vốn lúc đầu, anh Sơn góp một phần nhỏ bằng tiền để là thành viên ngay, và hai người ký một thoả thuận riêng: sau mỗi năm anh Sơn còn làm việc toàn thời gian và xưởng đạt mức doanh thu đặt trước, anh Quang chuyển nhượng cho anh Sơn một phần vốn với giá đã định sẵn.
Thoả thuận như vậy là hợp đồng dân sự theo Bộ luật Dân sự 2015, ràng buộc giữa hai cá nhân. Mỗi lần chuyển nhượng thật sự vẫn phải làm hợp đồng chuyển nhượng phần vốn, thực hiện nghĩa vụ thuế thu nhập từ chuyển nhượng vốn nếu phát sinh, cập nhật sổ đăng ký thành viên và đăng ký thay đổi theo quy định.
Giá chuyển nhượng là chỗ cần nghĩ kỹ nhất. Giá quá thấp, thậm chí bằng không, có thể khiến cơ quan thuế xem xét lại giá tính thuế. Giá theo giá trị sổ sách tại thời điểm chuyển là cách dễ giải thích hơn, kết hợp với việc anh Sơn có thể trả bằng tiền thưởng được nhận. Hai người nên nhờ kế toán và luật sư xem bản thoả thuận trước khi ký.
Những câu bắt buộc phải có trong thoả thuận góp công
Góp công là góp gì. Số giờ làm việc, vai trò cụ thể, có được làm thêm cho nơi khác không, khách hàng cũ của anh Sơn có chuyển sang công ty không.
Mốc và tỷ lệ. Mỗi mốc là thời gian, doanh thu, hay cả hai; mỗi mốc anh Sơn nhận thêm bao nhiêu phần trăm vốn, tối đa là bao nhiêu.
Giá và cách trả. Giá chuyển nhượng tính theo công thức nào, trả bằng tiền mặt, trừ vào thưởng hay trả dần.
Khi anh Sơn rời đi sớm. Phần vốn đã nhận giữ lại hay anh Quang được quyền mua lại, giá nào. Không có điều khoản này, người rời đi giữ phần vốn mà không còn đóng góp, dễ thành bế tắc.
Khi anh Quang muốn bán công ty. Phần chưa chuyển nhượng xử lý ra sao, anh Sơn có được nhận ngay phần còn lại không.
Khi có bất đồng. Ai là người thứ ba hoà giải, hoặc cách giải quyết tranh chấp cụ thể. Một người cả hai cùng tin, như kế toán lâu năm của xưởng hay một người thầy trong nghề, thường giải quyết được nhiều việc trước khi cần tới luật sư.
Khi một trong hai người qua đời hoặc mất năng lực. Phần vốn đã nhận sẽ đi theo thừa kế, phần chưa nhận thì sao; người thừa kế của anh Quang có buộc phải tiếp tục chuyển nhượng theo mốc không. Hỏi luật sư để viết điều khoản này cho chặt.
Ví dụ giả định ba năm của xưởng mộc
Năm đầu, anh Quang góp chín mươi lăm phần trăm vốn, anh Sơn góp năm phần trăm bằng tiền tiết kiệm. Anh Sơn nhận lương thợ cả theo mức thị trường, thêm thưởng khi doanh thu vượt mốc. Hai người ký thoả thuận: mỗi năm đạt mốc, anh Quang chuyển nhượng cho anh Sơn mười lăm phần trăm vốn theo giá trị sổ sách, anh Sơn trả bằng một phần tiền thưởng.
Cuối năm thứ ba, nếu đạt cả ba mốc, anh Sơn có năm mươi phần trăm vốn, đúng như mong muốn "chia đôi" ban đầu. Khác biệt là anh đi tới đó bằng ba năm làm việc thật và bằng tiền thật trả cho phần vốn, chứ không phải bằng một dòng ghi khống. Anh Quang được bảo vệ: nếu anh Sơn bỏ đi sau năm đầu, anh Quang vẫn giữ tám mươi phần trăm.
Con số chỉ là minh hoạ. Mỗi nhóm có mốc khác, tỷ lệ khác. Điều đáng giữ là cấu trúc: người góp công nhận lương ngay, nhận phần vốn dần theo đóng góp đã được kiểm chứng, và mọi thứ được viết ra từ đầu.
Nếu chỉ chọn lương và thưởng: vẫn có thể công bằng
Không phải người thợ giỏi nào cũng muốn làm chủ một phần công ty. Có người chỉ muốn thu nhập cao, ổn định, không phải lo chuyện thua lỗ, nợ ngân hàng hay giấy tờ với cơ quan nhà nước. Với họ, một hợp đồng lao động tốt cộng quy chế thưởng rõ ràng còn hấp dẫn hơn phần vốn.
Quy chế thưởng cho người góp công nên gắn với thứ họ kiểm soát được. Với anh Sơn, đó có thể là số sản phẩm đạt chất lượng, doanh thu từ nhóm khách anh mang về, tỷ lệ hàng bị trả lại. Thưởng gắn với lợi nhuận của cả công ty thì hấp dẫn hơn nhưng phụ thuộc cả những thứ anh không quyết, như giá thuê xưởng hay chi phí quản lý.
Quy chế nên viết thành văn, ký trước đầu năm, ghi cách tính, thời điểm trả, trường hợp nghỉ giữa năm. Thưởng trả qua bảng lương, khấu trừ thuế thu nhập cá nhân như lương. Kế toán sẽ cho biết điều kiện để khoản thưởng được tính vào chi phí của công ty, thường gồm việc có quy chế, có hợp đồng và thực chi.
Lựa chọn này không đóng cửa đường làm chủ. Sau vài năm, nếu anh Sơn đổi ý, hai bên vẫn có thể chuyển sang cơ chế nhận phần vốn theo mốc như đã mô tả.
Khi góp công gặp góp tiền: giữ hoà khí lâu dài
Xung đột phổ biến nhất trong nhóm "người có tiền và người có nghề" không đến từ năm đầu, mà từ năm thứ hai, thứ ba. Người góp tiền thấy mình chịu rủi ro, người góp công thấy mình làm ra tiền. Cả hai đều đúng một nửa. Một thoả thuận viết từ đầu, có mốc kiểm chứng được, cho mỗi người một câu trả lời khách quan thay vì cảm giác.
Hai bên cũng nên hẹn họp tổng kết mỗi năm, đối chiếu mốc đã đạt, làm thủ tục chuyển nhượng đúng hạn. Để trễ một năm là đủ để anh Sơn bắt đầu nghi ngờ lời hứa, dù anh Quang không hề có ý chối.
Nếu một ngày hai người thấy cần thay đổi toàn bộ cơ chế, cách làm đúng là ký thoả thuận mới thay thế, không phải bỏ ngỏ thoả thuận cũ. Mọi văn bản về phần vốn nên lưu cùng sổ đăng ký thành viên của công ty.
Và nếu đến lúc phải chia tay, thoả thuận đã viết sẵn cho biết phần vốn của ai về tay ai, với giá nào. Một cuộc chia tay theo điều khoản đã ký thường nhẹ nhàng hơn nhiều so với cuộc chia tay phải thương lượng từ đầu trong lúc cả hai đang bực.
Câu hỏi thường gặp
Có thể ghi người góp công là thành viên với phần vốn bằng không không?
Công ty TNHH ghi nhận thành viên theo phần vốn góp, nên thành viên phải có phần vốn. Người góp công có thể góp một phần nhỏ bằng tiền để trở thành thành viên ngay, phần lớn hơn nhận dần theo thoả thuận.
Bí quyết làm đồ gỗ của anh Sơn có góp vốn được không?
Bí quyết kỹ thuật là một loại tài sản góp vốn theo Luật Doanh nghiệp 2020 nếu định giá được và chuyển giao cho công ty. Nhưng tay nghề cá nhân không tách khỏi con người thì khó coi là bí quyết chuyển giao được. Cần hỏi luật sư trước khi định giá.
Ghi vốn khống cho người góp công rồi tính sau có sao không?
Có rủi ro. Sau thời hạn góp vốn, phần chưa góp phải được xử lý theo luật, thường là điều chỉnh giảm vốn điều lệ hoặc chuyển cho người khác góp. Thành viên cam kết góp mà không góp vẫn chịu trách nhiệm trong phạm vi số vốn cam kết với các nghĩa vụ phát sinh trước đó.
Chuyển nhượng phần vốn theo mốc có phải nộp thuế không?
Người chuyển nhượng có thể phải nộp thuế thu nhập cá nhân từ chuyển nhượng vốn nếu có thu nhập. Giá chuyển nhượng bất thường thấp có thể bị xem xét lại. Hỏi kế toán trước mỗi lần chuyển.
Thoả thuận riêng giữa hai thành viên có cần công chứng không?
Luật không bắt buộc công chứng loại thoả thuận này, nhưng công chứng hoặc ít nhất ký trước người làm chứng giúp tăng giá trị chứng cứ khi có tranh chấp. Bản thoả thuận nên được luật sư xem trước khi ký.