Khi vợ chồng cùng là thành viên công ty TNHH và ly hôn, câu hỏi đầu tiên không phải ai đứng tên bao nhiêu phần trăm, mà là phần vốn góp đó là tài sản chung hay tài sản riêng theo Luật Hôn nhân và gia đình 2014. Phần vốn góp bằng tiền tạo ra trong thời kỳ hôn nhân thường là tài sản chung dù đăng ký tên ai. Tài sản chung được chia theo nguyên tắc chia đôi nhưng có tính đến hoàn cảnh, công sức đóng góp, lợi ích chính đáng trong sản xuất, kinh doanh của mỗi bên. Còn việc ai ở lại công ty, ai ra, thì đi theo Luật Doanh nghiệp 2020 và điều lệ.
Ví dụ giả định: anh Quân và chị Diệp lập công ty TNHH lữ hành nhỏ ở Khánh Hòa, anh đứng tên sáu mươi phần trăm, chị bốn mươi phần trăm, toàn bộ vốn lấy từ tiền tiết kiệm sau khi cưới. Anh điều hành, chị lo khách đoàn. Sau tám năm, hai người quyết định ly hôn nhưng cả hai đều muốn công ty tiếp tục chạy vì đó là nguồn sống. Bài này nêu nguyên lý, không thay tư vấn luật sư cho vụ việc cụ thể.
Tỷ lệ trên giấy đăng ký không phải là tỷ lệ chia khi ly hôn
Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp và sổ đăng ký thành viên ghi anh Quân sáu mươi, chị Diệp bốn mươi. Đó là tỷ lệ trong quan hệ với công ty: quyết định phiếu biểu quyết, phần lợi nhuận được chia. Nhưng trong quan hệ vợ chồng, nếu toàn bộ vốn đến từ thu nhập sau khi cưới, thì cả hai phần vốn đều có thể là tài sản chung, và tổng giá trị của chúng mới là thứ đem ra chia.
Luật Hôn nhân và gia đình 2014 coi tài sản do vợ chồng tạo ra, thu nhập do lao động, hoạt động sản xuất, kinh doanh trong thời kỳ hôn nhân là tài sản chung, trừ trường hợp có thoả thuận khác hoặc chứng minh được là tài sản riêng. Tài sản riêng gồm tài sản có trước khi kết hôn, tài sản được thừa kế riêng, tặng cho riêng, tài sản được chia riêng trong thời kỳ hôn nhân. Nếu chị Diệp góp bốn mươi phần trăm bằng tiền bố mẹ chị tặng riêng cho chị, phần đó có thể là tài sản riêng của chị.
Vì vậy việc đầu tiên mỗi người nên làm là lần lại nguồn tiền của từng lần góp vốn: tiền từ đâu, chuyển từ tài khoản nào, vào thời điểm nào. Chứng từ góp vốn lúc thành lập và lúc tăng vốn trở thành giấy tờ quan trọng.
Bốn yếu tố khi chia tài sản chung là phần vốn góp
Hoàn cảnh của gia đình và của mỗi bên. Luật Hôn nhân và gia đình 2014 chia tài sản chung theo nguyên tắc chia đôi nhưng có tính đến hoàn cảnh. Người nuôi con, người không còn nguồn thu nhập khác có thể được xem xét.
Công sức đóng góp. Công sức tạo lập, duy trì, phát triển tài sản chung được tính, và lao động của vợ hoặc chồng trong gia đình được coi như lao động có thu nhập. Anh Quân điều hành công ty, chị Diệp vừa làm vừa chăm con, cả hai đều có công sức theo nghĩa của luật.
Lợi ích chính đáng trong sản xuất, kinh doanh. Luật đặt yêu cầu bảo vệ lợi ích chính đáng của mỗi bên trong sản xuất, kinh doanh và nghề nghiệp để các bên có điều kiện tiếp tục lao động tạo thu nhập. Đây là căn cứ để một người giữ lại phần vốn và thanh toán giá trị cho người kia, thay vì chia đôi từng phần vốn.
Lỗi của mỗi bên. Lỗi trong vi phạm quyền, nghĩa vụ của vợ chồng cũng là một yếu tố được xem xét. Đây là phần nhạy cảm, cần luật sư đánh giá theo vụ việc.
Ba hướng xử lý phần vốn khi cả hai cùng là thành viên
Ba hướng dưới đây hay được các cặp vợ chồng cân nhắc. Hướng nào áp dụng được còn tuỳ thoả thuận giữa hai người, điều lệ công ty, quyền của thành viên khác nếu có, và quyết định của toà án nếu không thoả thuận được.
| Hướng | Cách làm | Hợp khi nào | Cần lưu ý |
|---|---|---|---|
| Một người mua lại phần của người kia | Anh Quân nhận chuyển nhượng phần vốn của chị Diệp, trả bằng tiền hoặc tài sản khác | Một người điều hành và muốn giữ công ty | Cần định giá công ty; thủ tục chuyển nhượng và đăng ký thay đổi thành viên; nghĩa vụ thuế khi chuyển nhượng |
| Cả hai ở lại, chỉnh lại tỷ lệ | Hai người thoả thuận tỷ lệ mới phản ánh phần chia tài sản, tiếp tục là thành viên | Cả hai đều cần công ty và vẫn làm việc được với nhau | Dễ thành công ty 50/50 bế tắc; nên viết lại quyền điều hành |
| Bán phần vốn hoặc bán công ty | Chuyển nhượng cho người ngoài, chia tiền theo thoả thuận ly hôn | Không ai muốn hoặc không ai đủ tiền giữ | Quyền ưu tiên mua của thành viên khác; giá bán thật thường thấp hơn kỳ vọng |
Trong ví dụ, hướng đầu tiên là phổ biến: anh Quân ở lại điều hành, mua lại phần chị Diệp với giá thống nhất, trả dần theo lịch có bảo đảm. Nếu cả hai muốn giữ, hướng thứ hai chỉ bền khi viết lại toàn bộ quy tắc điều hành, xem bài về góp vốn 50/50 trong danh mục này.
Định giá phần vốn: con số mà hai người khó đồng ý nhất
Giá trị phần vốn góp không bằng số vốn điều lệ đã đăng ký. Sau tám năm, công ty lữ hành của anh Quân và chị Diệp có thể có giá trị cao hơn nhiều nhờ khách quen và tên tuổi, hoặc thấp hơn nếu đang nợ nhà cung cấp và mùa du lịch vừa kém. Con số đem ra chia là giá trị hiện tại, không phải số tiền bỏ vào lúc đầu.
Có ba cách xác định giá trị thường dùng. Cách đơn giản nhất là giá trị sổ sách theo báo cáo tài chính gần nhất, dễ tính nhưng thường không phản ánh khách hàng và thương hiệu. Cách thứ hai là thuê tổ chức thẩm định giá độc lập, tốn chi phí nhưng có cơ sở khi phải ra toà. Cách thứ ba là hai người tự thoả thuận một con số, nhanh nhất nếu còn nói chuyện được với nhau.
Một điểm hay bị bỏ sót là khoản nợ của công ty và khoản nợ cá nhân vì công ty. Nếu anh Quân đã ký bảo lãnh cá nhân cho khoản vay của công ty, hay hai vợ chồng thế chấp nhà để công ty vay, thì phần nghĩa vụ này cũng phải đặt lên bàn khi chia. Người ở lại giữ công ty thường phải lo giải chấp, đổi bảo lãnh, để người ra khỏi công ty không còn gánh nợ.
Với tranh chấp có giá trị lớn, mỗi bên nên có kế toán và luật sư riêng. Chi phí này nhỏ so với rủi ro chia sai.
Thứ tự việc nên làm khi hai người đã quyết định ly hôn
Thứ tự dưới đây giúp tách chuyện công ty khỏi chuyện tình cảm càng sớm càng tốt. Mỗi bước nên có luật sư hoặc kế toán đi cùng khi giá trị lớn.
- Mỗi người tự gom giấy tờ về công ty: giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp, điều lệ, sổ đăng ký thành viên, chứng từ góp vốn, báo cáo tài chính vài năm gần nhất.
- Lần lại nguồn tiền của từng lần góp vốn để biết phần nào có thể là tài sản riêng, phần nào là tài sản chung.
- Lập danh sách nghĩa vụ liên quan: khoản vay của công ty có bảo lãnh cá nhân, tài sản gia đình đang thế chấp cho công ty, khoản tiền cá nhân cho công ty mượn.
- Thống nhất thoả thuận điều hành tạm thời bằng văn bản, áp dụng cho tới khi chia xong.
- Bàn hướng xử lý phần vốn: ai ở lại, ai ra, giá trị bao nhiêu, trả thế nào; ghi thành thoả thuận nếu hai người tự giải quyết được.
- Làm thủ tục chuyển nhượng phần vốn, đăng ký thay đổi thành viên với Phòng Đăng ký kinh doanh và kê khai thuế theo hướng dẫn của cơ quan thuế.
Nếu hai người không thoả thuận được, toà án sẽ giải quyết phần tài sản trong vụ ly hôn. Khi đó những giấy tờ đã gom ở các bước đầu vẫn là thứ quyết định kết quả, nên càng làm sớm càng có lợi cho cả hai.
Công ty vẫn phải chạy trong lúc chờ
Thủ tục ly hôn có tranh chấp tài sản có thể kéo dài. Trong thời gian đó, công ty vẫn có khách đặt tour, vẫn phải trả lương, vẫn phải nộp thuế. Hai người cần một thoả thuận tạm thời về điều hành: ai ký hợp đồng, ai được rút tiền, khoản chi nào cần cả hai đồng ý, lương của từng người giữ nguyên hay thay đổi.
Thoả thuận tạm thời này nên làm thành văn bản, có thể là nghị quyết của hội đồng thành viên. Nó bảo vệ cả hai: người điều hành không bị nghi tẩu tán tiền công ty, người không điều hành không bị gạt ra khỏi thông tin. Nhân viên cũng cần biết ai là người họ nhận chỉ đạo.
Điều không nên làm là rút tiền công ty về tài khoản cá nhân, chuyển hợp đồng sang một công ty khác, hay bán rẻ tài sản của công ty trước khi chia. Ngoài chuyện vi phạm quyền của thành viên kia, những việc này có thể bị coi là tẩu tán tài sản chung và gây hệ quả pháp lý nặng hơn.
Phòng trước: những việc vợ chồng cùng mở công ty nên làm từ đầu
Không ai lập công ty với ý nghĩ sẽ ly hôn, nhưng những việc dưới đây cũng có ích cho mọi tình huống khác như một người ốm nặng hay qua đời.
- Ghi rõ nguồn tiền của từng lần góp vốn, giữ chứng từ chuyển khoản, nhất là khi một phần là tài sản riêng.
- Cân nhắc thoả thuận về chế độ tài sản trước khi kết hôn, lập bằng văn bản có công chứng hoặc chứng thực theo Luật Hôn nhân và gia đình 2014, hoặc thoả thuận chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân theo điều kiện luật định.
- Trong điều lệ hoặc thoả thuận giữa thành viên, viết cơ chế mua lại phần vốn khi một thành viên muốn ra khỏi công ty vì bất kỳ lý do gì, kèm cách định giá.
- Chia quyền điều hành rõ ràng, có biên bản họp và nghị quyết cho các việc lớn, để khi có tranh chấp, lịch sử quyết định là rõ.
- Tách bảo lãnh cá nhân, thế chấp tài sản gia đình cho công ty bằng giấy tờ riêng, ghi rõ ai bảo lãnh, cho khoản nợ nào.
Danh mục trách nhiệm hữu hạn của trang có bài riêng về vợ chồng góp tài sản chung vào công ty trong thời kỳ hôn nhân bình thường. Bài này chỉ bàn lúc hôn nhân kết thúc.
Câu hỏi thường gặp
Chỉ chồng đứng tên trong công ty thì vợ có được chia phần vốn khi ly hôn không?
Nếu phần vốn góp được tạo từ tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân, nó có thể là tài sản chung dù chỉ chồng đứng tên, và giá trị của nó được xem xét khi chia. Người vợ được chia giá trị không có nghĩa là đương nhiên trở thành thành viên công ty; cách thực hiện cần luật sư tư vấn theo vụ việc.
Người được chia phần vốn có tự động trở thành thành viên công ty không?
Không nên mặc định như vậy. Việc một người không phải thành viên nhận phần vốn và trở thành thành viên chịu sự điều chỉnh của Luật Doanh nghiệp 2020, điều lệ công ty và quyền của các thành viên khác. Nhiều trường hợp chọn thanh toán bằng tiền để tránh vấn đề này.
Công ty có thành viên thứ ba ngoài hai vợ chồng thì sao?
Thành viên thứ ba có quyền theo luật và điều lệ, kể cả quyền ưu tiên mua khi phần vốn được chào bán. Hai vợ chồng nên thông báo sớm và bàn phương án với người này, tránh làm công ty bị kẹt trong lúc chia tài sản.
Có cần định giá công ty khi hai người tự thoả thuận chia không?
Không bắt buộc nếu cả hai đồng ý một con số. Tuy vậy nên có báo cáo tài chính gần nhất và ý kiến kế toán để con số có cơ sở, tránh tranh chấp lại sau này. Nếu ra toà, việc định giá sẽ theo thủ tục của toà án.
Chuyển nhượng phần vốn giữa vợ chồng khi ly hôn có phải nộp thuế không?
Chuyển nhượng phần vốn góp thường phát sinh nghĩa vụ thuế thu nhập cá nhân, nhưng có các trường hợp miễn hoặc cách xử lý riêng với chuyển nhượng giữa vợ chồng hay chia tài sản theo bản án. Hỏi cơ quan thuế quản lý hoặc kế toán cho trường hợp cụ thể.
Có nên tiếp tục cùng điều hành công ty sau ly hôn không?
Một số cặp làm được nếu tách bạch rõ việc và giữ quan hệ công việc. Nếu chọn hướng này, nên viết lại quyền điều hành, cơ chế giải quyết bế tắc và lối ra cho mỗi người ngay từ đầu, thay vì dựa vào sự tin tưởng cũ.