Luật Doanh nghiệp 2020 không cấm thành viên công ty TNHH góp vốn hay lập một công ty khác cùng ngành; giới hạn nằm ở chỗ khác. Thành viên giữ chức quản lý như giám đốc, chủ tịch hội đồng thành viên phải trung thành với lợi ích của công ty, không dùng thông tin, cơ hội kinh doanh, tài sản của công ty để tư lợi, và phải thông báo cho công ty về doanh nghiệp mà họ có phần vốn hay giữ chức danh. Bí mật kinh doanh của công ty còn được Luật Sở hữu trí tuệ bảo vệ. Ngoài các giới hạn đó, muốn hạn chế chặt hơn thì các thành viên phải tự thoả thuận bằng văn bản.
Ví dụ giả định: chị Uyên góp ba mươi phần trăm vào công ty TNHH trồng và phân phối rau ở Lâm Đồng, phụ trách khách hàng là các bếp ăn. Năm nay chị lập thêm công ty riêng chuyên giao rau cho chuỗi cửa hàng ở TP Hồ Chí Minh, một nhóm khách mà công ty chung từng nói tới nhưng chưa làm. Hai thành viên còn lại thấy khó chịu. Bài này giúp nhìn rõ đâu là quyền của chị Uyên, đâu là ranh giới, và nhóm nên viết lại quy tắc thế nào.
Vì sao luật để thành viên TNHH tự do hơn người ta nghĩ
Nhiều người nghĩ đã góp vốn vào công ty thì không được làm gì cạnh tranh với công ty. Điều đó đúng với một số loại hình và một số vị trí, nhưng không phải nguyên tắc chung cho thành viên công ty TNHH. Thành viên là người góp vốn; quyền của họ gắn với phần vốn, nghĩa vụ chủ yếu là góp đủ vốn, tuân thủ điều lệ, chấp hành nghị quyết. Luật không mặc định cấm họ đầu tư vào nơi khác.
Lý do là một người có thể góp vốn vào nhiều công ty, như nhà đầu tư có nhiều khoản đầu tư. Cấm mặc định sẽ làm khó những người góp vốn mà không điều hành. Thay vào đó, luật đặt nghĩa vụ nặng hơn cho người giữ vị trí quản lý, vì chính họ nắm thông tin, khách hàng, quyết định hằng ngày của công ty.
Ranh giới vì vậy phụ thuộc chị Uyên đang ở vai nào. Nếu chị chỉ là thành viên góp vốn, không giữ chức quản lý, thì việc lập công ty riêng phần lớn là quyền của chị, trừ khi điều lệ hay thoả thuận đã hạn chế. Nếu chị là người quản lý hoặc đang phụ trách đúng mảng khách hàng ấy, thì câu hỏi trở thành chị có đang dùng thông tin, cơ hội của công ty chung cho công ty riêng hay không.
Ba ranh giới không được vượt dù không có thoả thuận nào
Nghĩa vụ trung thành của người quản lý. Luật Doanh nghiệp 2020 yêu cầu thành viên hội đồng thành viên, chủ tịch hội đồng thành viên, giám đốc và người quản lý khác thực hiện nhiệm vụ trung thực, cẩn trọng vì lợi ích của công ty; không lạm dụng địa vị, chức vụ, không sử dụng thông tin, bí quyết, cơ hội kinh doanh và tài sản khác của công ty để tư lợi hoặc phục vụ lợi ích của tổ chức, cá nhân khác.
Nghĩa vụ thông báo. Người quản lý phải thông báo kịp thời, đầy đủ, chính xác cho công ty về doanh nghiệp mà họ và người có liên quan làm chủ, có phần vốn góp hoặc cổ phần. Nếu chị Uyên giữ chức quản lý mà lập công ty mới không báo, đó đã là một vi phạm, dù công ty mới có cạnh tranh hay không.
Bí mật kinh doanh. Danh sách khách hàng, giá bán, quy trình trồng, công thức đóng gói của công ty có thể là bí mật kinh doanh được Luật Sở hữu trí tuệ bảo vệ khi đủ điều kiện, như có biện pháp bảo mật. Mang sang dùng cho công ty riêng có thể là hành vi xâm phạm, bất kể người đó giữ vai trò gì.
Phân loại tình huống: lúc nào là chuyện bình thường, lúc nào là xung đột
Bảng dưới giúp ba thành viên nói chuyện trên cùng một mặt bằng. Đây là nguyên lý chung, không phải kết luận cho vụ việc cụ thể.
| Tình huống | Mức độ | Nên làm gì |
|---|---|---|
| Thành viên không điều hành góp vốn vào công ty khác khác ngành | Bình thường | Không cần làm gì, trừ khi điều lệ đòi thông báo |
| Thành viên không điều hành lập công ty cùng ngành, khách hàng khác hẳn | Cần trao đổi | Báo các thành viên, thống nhất ranh giới khách hàng và thông tin |
| Người quản lý lập công ty cùng ngành, có báo, khách hàng khác | Có xung đột tiềm ẩn | Họp hội đồng thành viên, viết quy tắc rõ, cân nhắc có nên giữ chức quản lý |
| Người quản lý dùng một cơ hội công ty đã bàn để làm riêng | Xung đột rõ | Đánh giá thiệt hại, thương lượng hoặc hỏi luật sư về trách nhiệm |
| Mang danh sách khách, bảng giá của công ty sang công ty riêng | Vi phạm nghiêm trọng | Lưu bằng chứng, hỏi luật sư ngay |
Tình huống của chị Uyên nằm giữa dòng ba và dòng bốn. Nhóm khách chuỗi cửa hàng đã được công ty chung nhắc tới nhưng chưa có quyết định làm, nên có tranh luận về việc đó là cơ hội của công ty hay chưa. Đây chính là loại tranh luận mà một quy tắc viết trước giải quyết được.
Khi chuyện đã xảy ra: nói chuyện trước, tính thiệt hại sau
Hai thành viên còn lại không nên mở đầu bằng thư luật sư. Bước đầu là một buổi nói chuyện thẳng: chị Uyên trình bày công ty mới làm gì, khách hàng là ai, có dùng gì của công ty chung không; hai người kia nói rõ họ lo điều gì. Nhiều khi nỗi lo nằm ở thông tin hơn là ở cạnh tranh thật.
Có vài hướng giải quyết thường gặp. Hướng thứ nhất là phân vùng rõ: công ty chung giữ bếp ăn, công ty của chị Uyên chỉ làm chuỗi cửa hàng, không chào bán cho khách của nhau, ghi thành văn bản. Hướng thứ hai là đưa cơ hội về công ty chung: công ty chung góp vốn vào công ty mới hoặc mua lại mảng đó. Hướng thứ ba là chị Uyên thôi giữ chức quản lý ở công ty chung, chỉ còn là thành viên góp vốn, để giảm xung đột.
Nếu đã có thiệt hại rõ, như khách hàng của công ty chuyển sang công ty riêng nhờ thông tin nội bộ, thì việc tính và đòi bồi thường phải dựa vào chứng cứ: thư từ, hợp đồng, danh sách khách. Hai thành viên nên lưu giữ những gì có trong tay và hỏi luật sư trước khi hành động. Giao dịch giữa công ty chung với công ty của chị Uyên, nếu có, thuộc nhóm giao dịch với người có liên quan, phải được chấp thuận theo trình tự luật định.
Viết quy tắc về việc riêng của thành viên: năm bước
Quy tắc nên viết khi mọi người còn chưa có việc riêng nào, để không ai thấy mình bị nhắm tới. Nếu đã có, viết ngay sau khi giải quyết xong vụ việc.
- Liệt kê lĩnh vực và nhóm khách hàng mà công ty đang làm hoặc đã quyết định làm; đây là vùng được bảo vệ.
- Thống nhất nghĩa vụ báo trước: thành viên nào định lập, góp vốn, làm việc cho doanh nghiệp trong vùng đó phải báo các thành viên khác bằng văn bản trước một thời hạn.
- Quy định cách xử lý cơ hội kinh doanh: cơ hội đến qua công ty phải đưa ra công ty trước; chỉ khi công ty quyết định không làm, thành viên mới được làm riêng.
- Quy định về thông tin: dữ liệu khách hàng, giá, quy trình là tài sản của công ty; có biện pháp bảo mật như phân quyền truy cập, cam kết bảo mật với nhân viên.
- Quy định hệ quả khi vi phạm: bồi thường, mất chức quản lý, hoặc nghĩa vụ chuyển nhượng phần vốn theo giá đã định, tuỳ luật sư tư vấn về tính hợp lệ.
Quy tắc kiểu này có thể nằm trong điều lệ, trong thoả thuận giữa thành viên, hoặc trong hợp đồng giữa công ty với người quản lý. Mỗi chỗ có giá trị ràng buộc khác nhau, nên hỏi luật sư để đặt đúng chỗ.
Dấu hiệu sớm của xung đột lợi ích trong công ty nhỏ
Xung đột hiếm khi bắt đầu bằng một công ty riêng đã đăng ký. Nó thường lộ ra qua những thay đổi nhỏ mà các thành viên khác nhận thấy nhưng ngại hỏi. Một vài dấu hiệu nên đưa ra bàn sớm:
- Một thành viên phụ trách khách hàng bắt đầu giữ thông tin khách cho riêng mình, không cập nhật vào sổ khách hàng chung như trước.
- Đơn hàng từ một nhóm khách quen giảm dần mà không có lý do rõ, trong khi người phụ trách nhóm đó không giải thích được.
- Một nhà cung cấp hay khách hàng nhắc tới tên một công ty khác có người của công ty mình liên quan.
- Thành viên điều hành đề xuất giao dịch với một đơn vị mới, giá không khác thị trường nhưng không ai biết đơn vị đó là của ai.
- Lịch làm việc của người quản lý thay đổi, thường xuyên vắng ở những giờ trước đây vẫn có mặt.
Không dấu hiệu nào ở trên tự nó chứng minh có vi phạm. Chúng chỉ là lý do để hỏi. Cách hỏi tốt nhất là ở một cuộc họp thành viên, theo một câu hỏi chung cho mọi người: hiện mỗi người có liên quan tới doanh nghiệp nào khác không. Hỏi chung thì không ai bị đặt vào thế bị nghi, và câu trả lời được ghi vào biên bản làm mốc cho sau này.
Thoả thuận không cạnh tranh: hữu ích nhưng đừng viết quá tay
Một số nhóm muốn viết thẳng: không thành viên nào được kinh doanh cùng ngành trong suốt thời gian là thành viên và nhiều năm sau khi rời công ty. Điều khoản kiểu này nghe chắc chắn, nhưng nếu quá rộng về phạm vi, thời gian, địa bàn, nó dễ bị xem là hạn chế quyền tự do kinh doanh và có nguy cơ không được công nhận khi có tranh chấp.
Một điều khoản hợp lý thường giới hạn rõ: chỉ trong nhóm khách hàng và lĩnh vực công ty thật sự làm, chỉ áp dụng với người giữ vị trí tiếp cận thông tin quan trọng, thời gian vừa phải, và có thể kèm một khoản bù đắp. Với người lao động, Bộ luật Lao động 2019 cho phép thoả thuận về bảo vệ bí mật kinh doanh; còn hạn chế làm việc cho đối thủ sau khi nghỉ là vấn đề nhiều ý kiến khác nhau, cần luật sư đánh giá.
Cách chắc chắn hơn để bảo vệ công ty vẫn là ba lớp đơn giản: thông tin được giữ kín đúng cách, cơ hội kinh doanh được đưa về công ty trước, và mỗi thành viên có lý do để muốn công ty chung thành công hơn công ty riêng của mình.
Câu hỏi thường gặp
Thành viên chỉ góp vốn có phải báo khi góp vốn vào công ty khác không?
Luật Doanh nghiệp 2020 đặt nghĩa vụ thông báo chủ yếu cho người quản lý. Thành viên không giữ chức quản lý thường không bắt buộc, trừ khi điều lệ hoặc thoả thuận giữa thành viên yêu cầu. Báo trước vẫn là cách giữ lòng tin tốt.
Có thể buộc thành viên lập công ty cạnh tranh phải bán lại phần vốn không?
Chỉ khi đã có thoả thuận hợp lệ về việc này, hoặc theo các trường hợp luật định. Không có thoả thuận thì thành viên không bắt buộc bán. Các bên có thể thương lượng mua lại phần vốn theo giá thoả thuận.
Giám đốc thuê ngoài lập công ty cùng ngành thì sao?
Giám đốc là người quản lý, chịu nghĩa vụ trung thành và nghĩa vụ thông báo theo Luật Doanh nghiệp 2020, cộng với các ràng buộc trong hợp đồng ký với công ty. Danh mục trách nhiệm hữu hạn của trang có bài riêng về trách nhiệm của giám đốc thuê ngoài.
Công ty có được giao dịch với công ty riêng của thành viên không?
Được, nhưng đây là giao dịch với người có liên quan, phải được chấp thuận theo trình tự Luật Doanh nghiệp 2020 và điều lệ. Giá và điều kiện nên tương đương giao dịch với bên ngoài, có hồ sơ lưu đầy đủ.
Làm sao chứng minh thông tin là bí mật kinh doanh của công ty?
Thông tin phải không phải là hiểu biết thông thường, có giá trị khi sử dụng trong kinh doanh, và được chủ sở hữu bảo mật bằng biện pháp cần thiết. Phân quyền truy cập, cam kết bảo mật, ghi chú mật trên tài liệu là những biện pháp hay dùng. Không có biện pháp nào thì rất khó bảo vệ khi tranh chấp.
Thành viên rời công ty rồi mở công ty cùng ngành có bị cấm không?
Khi đã chuyển nhượng hết phần vốn và không còn ràng buộc hợp đồng, người đó thường được tự do kinh doanh. Họ vẫn không được sử dụng bí mật kinh doanh của công ty cũ trái phép. Thoả thuận hạn chế sau khi rời công ty cần luật sư đánh giá tính hợp lệ.