Khi hai thành viên công ty TNHH mỗi người giữ đúng năm mươi phần trăm vốn, mọi quyết định cần đa số đều có thể kẹt lại chỉ vì một người không đồng ý. Luật Doanh nghiệp 2020 không có nút gỡ riêng cho tình huống này: không ai có lá phiếu quyết định, và người làm giám đốc cũng không vì thế mà được quyết thay hội đồng thành viên. Lối thoát duy nhất đáng tin là thứ hai người tự viết ra từ khi còn vui vẻ: chia quyền theo mảng, người hoà giải, và cơ chế một người mua lại phần của người kia.
Ví dụ giả định: chị Thảo và anh Bình lập công ty TNHH thiết kế nội thất ở Đà Nẵng, mỗi người góp một nửa. Ba năm đầu êm thấm. Năm thứ tư, chị Thảo muốn mở thêm xưởng thi công, anh Bình muốn giữ nguyên quy mô và chia lãi. Không ai chịu ai, kế hoạch năm không thông qua được, lợi nhuận không chia được, nhân viên bắt đầu hỏi. Bài này đi qua những gì hai người lẽ ra nên viết từ ngày đầu, và những gì còn làm được khi đã kẹt.
Vì sao 50/50 vẫn phổ biến dù ai cũng biết rủi ro
Hai người bạn, hai anh em, hai vợ chồng góp vốn ngang nhau vì đó là cách chia dễ nói nhất. Không ai phải nhận mình ít hơn, không ai phải đóng vai người cầm trịch. Ở giai đoạn đầu, khi mọi quyết định đều được bàn bên bàn cà phê và hai người cùng hướng về một phía, tỷ lệ này không gây vấn đề gì.
Rủi ro chỉ lộ ra khi hai người bắt đầu muốn những thứ khác nhau: một người muốn mở rộng, người kia muốn an toàn; một người muốn rút lãi, người kia muốn giữ lại; một người muốn nhận người thân vào làm, người kia phản đối. Với tỷ lệ năm mươi – năm mươi, mọi vấn đề cần đa số đều có thể đứng yên. Các mốc biểu quyết cụ thể do luật và điều lệ đặt cho từng loại việc, nhưng một nửa phiếu thì không đủ để thông qua những việc lớn.
Điều đáng nói là bế tắc trong công ty nhỏ hiếm khi chỉ là chuyện một nghị quyết. Nó kéo theo việc hằng ngày: không ai dám ký hợp đồng lớn, nhân viên nghe hai chỉ đạo khác nhau, ngân hàng hỏi nghị quyết vay vốn mà không có. Công ty không chết vì thua lỗ mà chết vì không ra được quyết định.
Vì vậy câu hỏi đúng không phải là có nên góp 50/50 hay không, mà là nếu đã chọn 50/50 thì đã viết sẵn lối thoát chưa.
Năm cách chia vốn và quyền, mỗi cách giải quyết một phần
Không có cấu trúc nào loại bỏ hoàn toàn bế tắc. Bảng dưới đây so sánh các lựa chọn hai người thường cân nhắc lúc lập công ty.
| Cách làm | Cơ chế | Cái được | Cái mất |
|---|---|---|---|
| Giữ 50/50, không viết gì thêm | Mọi việc cần đồng thuận | Công bằng trên giấy | Không có lối ra khi kẹt |
| 51/49 | Một người góp nhiều hơn chút để có phiếu quyết ở các việc cần đa số thường | Không kẹt ở việc thường ngày | Người 49 có thể thấy mình bị gạt; việc lớn cần tỷ lệ cao vẫn có thể kẹt |
| 50/50 kèm chia quyền theo mảng | Mỗi người quyết trong mảng của mình, chỉ việc vượt ngưỡng mới cần họp | Ít va chạm hằng ngày | Việc chiến lược vẫn cần cả hai |
| 50/50 kèm người hoà giải đã chọn trước | Khi kẹt, mời một người cả hai tin để nghe và đề xuất | Giữ được quan hệ | Ý kiến người hoà giải thường không ràng buộc |
| 50/50 kèm điều khoản mua lại | Kẹt quá một thời hạn thì một người được quyền mua phần của người kia theo cơ chế định giá đã viết | Có điểm kết thúc rõ | Cần soạn kỹ, người ít tiền hơn dễ bất lợi |
Phần lớn công ty hai người kết hợp ba dòng cuối: chia quyền theo mảng để giảm số việc phải họp, người hoà giải cho lần kẹt đầu, và điều khoản mua lại làm chốt chặn cuối cùng.
Chia quyền theo mảng: giảm số việc phải biểu quyết
Viết rõ ai quyết gì. Ví dụ giả định: chị Thảo quyết toàn bộ phần thiết kế, nhận dự án, tuyển kiến trúc sư; anh Bình quyết tài chính, mua hàng, hợp đồng với nhà cung cấp. Danh sách này ghi trong nghị quyết hoặc quy chế nội bộ, kèm việc phân công trong giấy uỷ quyền nếu cần.
Đặt ngưỡng việc lớn. Mỗi người tự quyết trong mảng của mình dưới một giá trị hợp đồng hay khoản chi nhất định; vượt ngưỡng thì phải bàn. Ngưỡng nên đủ cao để công việc chạy, đủ thấp để không ai tự đặt công ty vào rủi ro lớn.
Tách việc phải họp theo luật. Những việc Luật Doanh nghiệp 2020 và điều lệ giao cho hội đồng thành viên, như sửa điều lệ, tăng giảm vốn, chia lợi nhuận, vẫn phải qua hội đồng. Chia mảng chỉ giải quyết việc điều hành, không thay được thẩm quyền đó.
Ghi cách xử lý việc nằm giữa hai mảng. Một dự án vừa cần thiết kế vừa cần vay vốn thì ai quyết? Câu trả lời đơn giản nhất là việc giữa hai mảng phải có chữ ký của cả hai; viết sẵn thì không phải cãi lúc đang gấp.
Viết điều khoản mua lại khi bế tắc: dàn ý các bước
Điều khoản này thường nằm trong thoả thuận giữa các thành viên hoặc trong điều lệ, tuỳ luật sư tư vấn. Dàn ý dưới đây giúp hai người hình dung trước khi ngồi với luật sư.
- Định nghĩa bế tắc: cùng một vấn đề đã đưa ra họp ít nhất hai lần, cách nhau một khoảng thời gian, mà không thông qua được; vấn đề phải thuộc danh sách việc quan trọng đã liệt kê.
- Giai đoạn làm nguội: trong một thời hạn ngắn sau khi bế tắc, hai người gặp người hoà giải đã chọn trước, mỗi bên trình bày bằng văn bản.
- Nếu hoà giải không thành, một bên được quyền gửi đề nghị mua lại phần vốn của bên kia với một mức giá cụ thể.
- Bên nhận đề nghị có hai lựa chọn trong thời hạn đã ghi: bán phần của mình theo giá đó, hoặc mua phần của bên đề nghị với đúng giá đó. Cơ chế này buộc người ra giá phải ra giá công bằng, vì chính họ có thể bị mua lại theo giá mình đặt.
- Ghi cách thanh toán: trả một lần hay trả dần, có bảo đảm hay không, thời hạn làm thủ tục chuyển nhượng và đăng ký thay đổi thành viên.
- Ghi phương án cuối nếu không ai mua: bán toàn bộ công ty cho người ngoài hoặc giải thể theo trình tự luật định.
Cơ chế "một người ra giá, người kia chọn mua hay bán" rất gọn, nhưng bất lợi cho bên ít tiền mặt: họ biết giá công bằng nhưng không đủ tiền mua. Hai người nên bàn thêm phương án trả dần hoặc định giá độc lập thay cho tự ra giá, và luật sư cần xem điều khoản có phù hợp quy định về quyền ưu tiên mua, chuyển nhượng phần vốn trong công ty TNHH hay không.
Người hoà giải: chọn ai và giao việc gì
Người hoà giải tốt cho công ty hai thành viên không nhất thiết là luật sư. Đó có thể là một người làm nghề lâu năm mà cả hai kính trọng, một kế toán đã theo công ty từ đầu, một người thầy cũ. Điều kiện là cả hai đều tin người đó công bằng, và người đó không có quyền lợi riêng trong công ty.
Nên chọn tên người hoà giải ngay khi lập công ty, ghi vào thoả thuận, kèm một người dự phòng. Chọn lúc đã cãi nhau gần như không bao giờ được, vì bên nào cũng nghi người do bên kia đề xuất.
Việc của người hoà giải là nghe hai bên, đặt câu hỏi, chỉ ra những điểm hai người thật ra đã đồng ý, và đề xuất một phương án. Phương án này thường không ràng buộc. Nếu hai người muốn một quyết định ràng buộc, đó đã là chuyện của trọng tài hoặc toà án, và cần luật sư tư vấn cách viết điều khoản giải quyết tranh chấp cho đúng.
Với chị Thảo và anh Bình, một buổi ngồi cùng người kế toán lâu năm của công ty có thể dẫn tới phương án ở giữa: thử mở xưởng thi công quy mô nhỏ trong một năm, nguồn tiền từ lợi nhuận giữ lại một phần, phần còn lại vẫn chia. Sau một năm đánh giá lại theo số liệu.
Khi đã kẹt mà chưa viết gì: còn những lối nào
Nếu công ty đã bế tắc mà điều lệ chỉ là bản mẫu, không có điều khoản nào về chuyện này, hai người vẫn còn lối đi, chỉ là tốn công hơn. Lối đầu tiên vẫn là thương lượng có người thứ ba, với mục tiêu tìm một phương án tạm thời có thời hạn thay vì thắng thua.
Lối thứ hai là một người rút khỏi công ty. Thành viên có thể chuyển nhượng phần vốn, trước hết chào bán cho thành viên còn lại theo quyền ưu tiên mà luật dành cho thành viên công ty TNHH, sau đó mới tới người ngoài theo điều kiện luật định. Luật Doanh nghiệp 2020 cũng cho thành viên quyền yêu cầu công ty mua lại phần vốn trong một số trường hợp đã bỏ phiếu không tán thành những nghị quyết quan trọng nhất định, với điều kiện chặt chẽ về khả năng thanh toán của công ty. Danh mục thay đổi vốn và thành viên của trang có bài riêng về việc rút vốn.
Lối thứ ba là bán toàn bộ công ty hoặc giải thể, chia tài sản còn lại sau khi trả hết nợ. Đây là lối cuối và thường làm cả hai cùng mất, nhất là khi giá trị công ty nằm ở khách hàng và đội ngũ chứ không ở tài sản.
Khi tranh chấp đã ảnh hưởng tới quyền lợi rõ ràng, như không được chia lợi nhuận đã thông qua hay bị chặn quyền thông tin, mỗi bên nên hỏi luật sư riêng trước khi làm gì tiếp.
Danh sách nên viết ngay nếu bạn đang góp vốn 50/50
Không cần đợi tới lúc có mâu thuẫn. Danh sách này có thể bàn trong một buổi chiều, rồi nhờ luật sư đưa vào văn bản cho đúng.
- Việc nào mỗi người được tự quyết, ngưỡng giá trị nào thì phải bàn chung.
- Định nghĩa thế nào là bế tắc, cần bao nhiêu lần họp không thông qua.
- Tên người hoà giải và người dự phòng, cách mời, ai trả chi phí.
- Cơ chế mua lại phần vốn khi bế tắc kéo dài, cách định giá, thời hạn và cách trả tiền.
- Cách xử lý khi một người muốn rút vì lý do riêng, không phải vì bế tắc.
- Cách xử lý khi một người không thể làm việc lâu dài vì ốm đau hay chuyển đi xa.
- Lịch xem lại thoả thuận, ví dụ mỗi hai năm hoặc khi quy mô công ty thay đổi lớn.
Thoả thuận giữa các thành viên là hợp đồng dân sự chịu sự điều chỉnh của Bộ luật Dân sự 2015; những phần liên quan quyền thành viên nên được đưa vào điều lệ để phù hợp Luật Doanh nghiệp 2020. Phân biệt hai loại văn bản này là việc luật sư nên giúp, vì một điều khoản đặt sai chỗ có thể không có hiệu lực như bạn tưởng.
Câu hỏi thường gặp
Giám đốc trong công ty 50/50 có được tự quyết khi thành viên kia phản đối không?
Giám đốc quyết những việc điều hành hằng ngày trong phạm vi thẩm quyền được giao. Những việc thuộc thẩm quyền hội đồng thành viên thì giám đốc không thể quyết thay, dù giám đốc cũng là thành viên giữ một nửa vốn. Tự quyết vượt thẩm quyền có thể dẫn tới tranh chấp về hiệu lực của giao dịch.
Có nên chuyển sang tỷ lệ 51/49 để tránh bế tắc không?
Chuyển tỷ lệ giải quyết được các việc chỉ cần đa số thường, nhưng không giải quyết các việc luật hoặc điều lệ đòi tỷ lệ cao hơn. Người nhận 49 cũng cần được bảo vệ bằng các điều khoản riêng. Cân nhắc kỹ với luật sư trước khi đổi, vì đó là một giao dịch chuyển nhượng phần vốn thật.
Điều khoản mua lại khi bế tắc có bắt buộc người kia phải bán không?
Hiệu lực ràng buộc phụ thuộc cách viết, nơi ghi điều khoản và sự phù hợp với quy định về chuyển nhượng phần vốn trong Luật Doanh nghiệp 2020. Nếu một bên không thực hiện, bên kia thường phải yêu cầu cơ quan giải quyết tranh chấp. Vì vậy cần luật sư soạn, không tự chép mẫu.
Bế tắc kéo dài thì công ty có bị buộc giải thể không?
Bế tắc tự nó không làm công ty tự động giải thể. Công ty chỉ giải thể theo các trường hợp luật định, trong đó có quyết định của hội đồng thành viên. Nếu hai người không đồng ý được cả việc giải thể, tình huống thường phải giải quyết qua thương lượng hoặc cơ quan giải quyết tranh chấp.
Có thể thêm một thành viên thứ ba nắm phần nhỏ để làm trọng tài không?
Có nhóm làm vậy, nhưng người thứ ba nắm phiếu quyết định có quyền lực thật, có thể thành nguồn tranh chấp mới. Người đó cần được cả hai tin, và các bên nên viết rõ quyền, nghĩa vụ, cách người đó rút khỏi công ty.
Đã có con chung, công ty 50/50 giữa vợ chồng có cần viết lối thoát không?
Vẫn nên viết. Bế tắc giữa vợ chồng trong công ty thường khó gỡ hơn vì lẫn với chuyện gia đình. Danh mục này có bài riêng về phần vốn góp khi vợ chồng cùng là thành viên và ly hôn.