Khi chủ công ty TNHH ký bảo lãnh cá nhân hoặc đem nhà riêng thế chấp cho khoản vay của công ty, phần nợ đó không còn được trách nhiệm hữu hạn che nữa. Công ty không trả được thì ngân hàng có quyền đòi bạn trả thay trong phạm vi đã cam kết, hoặc xử lý tài sản bạn đã đưa ra bảo đảm. Đây là quy tắc của hợp đồng bảo đảm theo Bộ luật Dân sự 2015, đứng ngoài và đứng trên tấm chắn của Luật Doanh nghiệp 2020.
Với công ty mới, việc bị đề nghị ký bảo lãnh gần như là chuyện chắc gặp. Vấn đề không phải ký hay không ký, mà là ký cái gì, giới hạn tới đâu, và người trong gia đình bạn có biết mình đang cùng gánh hay không. Bài này dành cho người sắp ngồi vào bàn ký với ngân hàng hoặc nhà cung cấp lớn.
Tình huống: xưởng in của anh Tuấn và khoản vay mua máy
Anh Tuấn (ví dụ giả định) là chủ sở hữu công ty TNHH một thành viên chuyên in bao bì ở Đà Nẵng, vốn điều lệ 800 triệu đồng. Công ty cần mua một máy in mới, ngân hàng đồng ý cho vay nhưng đặt hai điều kiện: thế chấp chính chiếc máy mua bằng tiền vay, và anh Tuấn ký thêm một văn bản bảo lãnh cá nhân, đồng thời thế chấp căn nhà đứng tên hai vợ chồng.
Anh Tuấn nghĩ công ty là TNHH nên dù có chuyện gì thì nhà vẫn an toàn. Thực tế ngược lại: với khoản vay này, ngân hàng có ba lớp bảo đảm — tài sản của công ty, cam kết của cá nhân anh Tuấn và căn nhà. Nếu công ty không trả được, ngân hàng không cần chứng minh anh Tuấn làm sai điều gì; họ chỉ cần dựa vào hợp đồng bảo lãnh và hợp đồng thế chấp mà chính anh đã ký.
Điều đáng lo hơn là vợ anh Tuấn cũng phải ký vào hợp đồng thế chấp căn nhà vì đó là tài sản chung. Chị ký vì tin chồng, nhưng không ai giải thích rằng chữ ký ấy đặt căn nhà của cả gia đình vào khoản nợ của một công ty mà chị không có phần vốn nào.
Bảo lãnh cá nhân và thế chấp tài sản riêng khác nhau ra sao
Hai hình thức thường đi cùng nhau trong một bộ hồ sơ vay, nhưng hệ quả không giống nhau. Bảng dưới so sánh theo nguyên lý chung của Bộ luật Dân sự 2015; nội dung cụ thể phụ thuộc từng hợp đồng.
| Tiêu chí | Bảo lãnh cá nhân | Thế chấp tài sản riêng cho nợ công ty |
|---|---|---|
| Bạn cam kết gì | Trả thay công ty nếu công ty không trả, trong phạm vi đã thoả thuận | Cho ngân hàng quyền xử lý một tài sản cụ thể nếu công ty không trả |
| Phạm vi rủi ro | Có thể là toàn bộ nợ gốc, lãi, phạt nếu hợp đồng không giới hạn | Thường giới hạn ở giá trị tài sản đem thế chấp, trừ khi bạn cam kết thêm |
| Tài sản nào bị đụng tới | Về nguyên tắc là tài sản riêng của bạn nói chung | Chủ yếu là tài sản đã đăng ký thế chấp |
| Người trong gia đình | Nếu dùng tài sản chung để trả thay, có thể cần vợ hoặc chồng đồng ý tuỳ trường hợp | Tài sản chung vợ chồng thường phải có chữ ký của cả hai |
| Thời điểm chấm dứt | Theo hợp đồng; có loại bảo lãnh cho cả các khoản vay sau này | Khi giải chấp hoặc theo điều khoản của hợp đồng |
Nhiều hồ sơ có điều khoản bảo đảm "cho mọi nghĩa vụ hiện tại và trong tương lai" của công ty. Ký điều khoản này nghĩa là khoản vay mới năm sau cũng có thể được bảo đảm bằng chính căn nhà, dù khoản vay mua máy ban đầu đã trả xong. Đây là điều khoản đáng hỏi nhất trong cả bộ giấy.
Đọc hợp đồng bảo lãnh: tám câu hỏi trước khi ký
Bạn không cần là luật sư để đọc hợp đồng bảo lãnh, nhưng cần đủ kiên nhẫn để tìm câu trả lời cho từng câu sau, ngay trên văn bản, chứ không phải qua lời nhân viên tín dụng:
- Bảo lãnh cho khoản vay nào: chỉ hợp đồng tín dụng này hay mọi khoản nợ của công ty?
- Giới hạn số tiền tối đa là bao nhiêu, có bao gồm lãi, lãi phạt, chi phí xử lý tài sản không?
- Thời hạn bảo lãnh kết thúc khi nào; có tự gia hạn khi công ty gia hạn khoản vay không?
- Ngân hàng có phải đòi công ty trước rồi mới đòi bạn không, hay được đòi bạn ngay khi công ty chậm trả?
- Khi bạn chuyển nhượng hết phần vốn, thôi làm giám đốc, bảo lãnh có tự chấm dứt không? (Thường là không.)
- Nếu có nhiều người cùng bảo lãnh, mỗi người chịu một phần hay mỗi người phải chịu toàn bộ?
- Sau khi trả thay, bạn có quyền đòi lại công ty số tiền đó theo cách nào?
- Tài sản chung vợ chồng có bị kéo vào không, và vợ hoặc chồng bạn đã được giải thích chưa?
Câu nào bạn không tìm thấy trên giấy, hãy hỏi lại bằng văn bản. Câu trả lời miệng "anh yên tâm, thủ tục thôi" không có giá trị khi có tranh chấp.
Giới hạn cam kết: thương lượng được nhiều hơn bạn nghĩ
Ngân hàng và nhà cung cấp lớn có mẫu hợp đồng sẵn, nhưng không phải điều khoản nào cũng cố định. Với khoản vay có tài sản hình thành từ vốn vay (như máy in của anh Tuấn), bạn có thể đề nghị bảo lãnh cá nhân chỉ cho phần chênh giữa khoản vay và giá trị máy, thay vì cho toàn bộ. Bạn cũng có thể đề nghị giới hạn số tiền cụ thể, giới hạn thời gian, hoặc điều khoản bảo lãnh chấm dứt khi công ty đã trả được một tỷ lệ nợ nhất định.
Một cách khác là tách hai lớp bảo đảm: hoặc thế chấp nhà, hoặc bảo lãnh cá nhân, chứ không phải cả hai. Khi phải chọn, thế chấp một tài sản cụ thể thường có phạm vi rủi ro dễ hình dung hơn so với bảo lãnh cá nhân không giới hạn. Không phải lần nào thương lượng cũng thành, nhưng hỏi thì không mất gì; người không hỏi gần như chắc chắn nhận bản mặc định rộng nhất.
Với nhà cung cấp hàng hoá, thay vì bảo lãnh cá nhân, bạn có thể đề xuất đặt cọc, thanh toán theo từng lô, hoặc giới hạn công nợ. Những cách này tốn dòng tiền hơn nhưng giữ tài sản gia đình ngoài vòng rủi ro.
Vì sao ngân hàng gần như luôn đòi bảo lãnh với công ty mới
Hiểu lý do giúp bạn thương lượng tốt hơn. Khi cho một công ty TNHH vay, ngân hàng biết rằng nếu công ty đổ, họ chỉ đòi được trong phạm vi tài sản công ty. Với công ty mới thành lập, tài sản ấy thường mỏng: vốn đã góp phần lớn đã chi cho mặt bằng, hàng hoá, máy móc; chưa có báo cáo tài chính nhiều năm để chứng minh dòng tiền; chưa có lịch sử trả nợ. Bảo lãnh cá nhân là cách ngân hàng kéo rủi ro từ pháp nhân trở về người đứng sau nó.
Ngoài ra, bảo lãnh của chủ còn là một tín hiệu cam kết: người đã đặt tài sản riêng vào khoản vay sẽ ít có động cơ để công ty "chết lâm sàng" rồi bỏ đó. Vì vậy, khi công ty có thêm vài năm hoạt động, báo cáo tài chính được kiểm tra đều, doanh thu đi qua tài khoản ngân hàng ổn định và tài sản bảo đảm của chính công ty đủ lớn, bạn có cơ sở để đề nghị bỏ dần bảo lãnh cá nhân ở các khoản vay mới.
Nói cách khác, bảo lãnh cá nhân không phải trạng thái vĩnh viễn. Đó là cái giá của giai đoạn đầu, và bạn có thể lên kế hoạch trả dần cái giá đó bằng sổ sách minh bạch và lịch sử tín dụng tốt của công ty.
Những hiểu lầm hay gặp về bảo lãnh của chủ công ty
"Công ty TNHH thì bảo lãnh chỉ là thủ tục." Sai. Bảo lãnh là một hợp đồng dân sự độc lập giữa bạn và ngân hàng. Tư cách pháp nhân của công ty không ảnh hưởng đến hiệu lực của nó.
"Bán hết phần vốn là thoát bảo lãnh." Không đúng nếu hợp đồng không nói vậy. Người mua phần vốn không tự động nhận nghĩa vụ bảo lãnh của bạn; bạn phải đề nghị ngân hàng chấm dứt hoặc thay người bảo lãnh và có văn bản xác nhận.
"Ký với tư cách giám đốc thì không phải cá nhân." Phải đọc kỹ dòng tư cách ký. Cùng là chữ ký của bạn, ký "đại diện công ty" trên hợp đồng vay khác hẳn ký "bên bảo lãnh" trên hợp đồng bảo lãnh; nhiều bộ hồ sơ có cả hai.
"Vợ chỉ ký cho đủ thủ tục." Chữ ký của vợ hoặc chồng trên hợp đồng thế chấp tài sản chung là sự đồng ý đưa tài sản đó ra bảo đảm, với đầy đủ hệ quả pháp lý.
"Công ty giải thể thì nợ bảo lãnh cũng hết." Giải thể là chấm dứt pháp nhân, không xoá nghĩa vụ của người bảo lãnh. Thường thì ngược lại: khi công ty biến mất, ngân hàng chỉ còn người bảo lãnh để đòi.
Nếu đã ký rồi: việc cần làm để không bị bất ngờ
Phần lớn người đọc bài này đã ký từ trước. Không có cách "rút chữ ký" một phía, nhưng có những việc giúp bạn kiểm soát rủi ro:
- Lấy bản sao đầy đủ mọi hợp đồng đã ký với ngân hàng, kể cả phụ lục, và lưu ở nơi người thân cũng biết.
- Lập một bảng ghi rõ: khoản bảo lãnh nào, cho khoản vay nào, số tiền tối đa, thời hạn, tài sản nào đang thế chấp.
- Khi công ty trả xong một khoản vay, đề nghị ngân hàng xác nhận bằng văn bản về việc giải chấp và chấm dứt bảo lãnh tương ứng.
- Khi chuyển nhượng phần vốn hoặc thôi điều hành, đưa việc thay thế bảo lãnh vào điều kiện của giao dịch chuyển nhượng.
- Nói chuyện thẳng với vợ hoặc chồng về tài sản đang được đem ra bảo đảm; quyết định gia hạn hay vay tiếp nên có cả hai người.
- Khi công ty bắt đầu chậm trả, hỏi ngay luật sư hoặc người am hiểu về phương án cơ cấu nợ; đừng chờ ngân hàng gửi thông báo xử lý tài sản.
Mỗi hợp đồng một khác; bài viết chỉ nêu nguyên lý. Trước khi ký hoặc khi tranh chấp đã bắt đầu, bạn nên nhờ luật sư đọc trực tiếp văn bản.
Câu hỏi thường gặp
Ngân hàng có quyền bắt chủ công ty TNHH bảo lãnh cá nhân không?
Ngân hàng không bắt buộc được, nhưng có quyền đặt bảo lãnh làm điều kiện cho vay. Bạn có thể từ chối và chấp nhận không được vay, hoặc thương lượng giới hạn. Đây là quan hệ thoả thuận, nên mọi giới hạn bạn muốn phải được ghi vào văn bản.
Ký bảo lãnh rồi thì nhà của bố mẹ có bị ảnh hưởng không?
Bảo lãnh cá nhân về nguyên tắc chỉ đụng tới tài sản của chính người bảo lãnh. Nhà đứng tên bố mẹ không phải tài sản của bạn, trừ khi bố mẹ cũng ký thế chấp hoặc bảo lãnh. Nếu bạn đang có phần quyền trong tài sản chung gia đình, nên hỏi luật sư cụ thể.
Có nên để người khác, chẳng hạn bạn góp vốn, cùng ký bảo lãnh không?
Nếu mọi thành viên cùng hưởng lợi từ khoản vay, việc cùng bảo lãnh là công bằng hơn để một người gánh. Cần ghi rõ mỗi người chịu một phần hay chịu toàn bộ, và thoả thuận nội bộ về chia lại khi một người phải trả thay.
Sau khi trả nợ thay công ty, chủ có đòi lại được không?
Về nguyên tắc người bảo lãnh đã thực hiện nghĩa vụ có quyền yêu cầu bên được bảo lãnh hoàn trả. Nhưng khi công ty đã kiệt tài sản thì quyền này thường chỉ còn trên giấy. Vì vậy giới hạn cam kết từ đầu quan trọng hơn trông chờ việc đòi lại.
Thế chấp nhà để công ty vay có làm nhà thành tài sản của công ty không?
Không. Nhà vẫn đứng tên bạn; ngân hàng chỉ có quyền xử lý nó nếu khoản nợ được bảo đảm không được trả. Khác với góp vốn bằng nhà, khi đó quyền sở hữu chuyển sang công ty và nhà trở thành tài sản để công ty trả mọi khoản nợ.