Trách nhiệm vô hạn nghĩa là chủ kinh doanh phải dùng toàn bộ tài sản của mình, kể cả tài sản không dùng vào kinh doanh, để trả nợ kinh doanh; trách nhiệm hữu hạn nghĩa là chủ chỉ mất trong phạm vi vốn đã góp vào công ty. Hộ kinh doanh và doanh nghiệp tư nhân thuộc nhóm thứ nhất; công ty TNHH và công ty cổ phần thuộc nhóm thứ hai.
Đặt cạnh nhau như vậy thì dễ hiểu, nhưng người kinh doanh nhỏ thường chỉ cảm nhận khác biệt khi có chuyện. Bài này lấy một khoản nợ duy nhất, đặt vào ba hình thức, để thấy kết cục khác nhau tới đâu, và vì sao khác biệt về trách nhiệm chỉ là một trong nhiều yếu tố khi chọn mô hình.
Một khoản nợ, ba kết cục: tình huống của chị Mai
Chị Mai (ví dụ giả định) kinh doanh vật tư ngành in ở Huế. Một năm khó khăn, chị nợ nhà cung cấp 700 triệu đồng, trong khi hàng tồn, công nợ phải thu và tiền mặt của việc kinh doanh chỉ còn khoảng 200 triệu. Chị có thêm một căn nhà đứng tên riêng mua trước khi kinh doanh, và một khoản tiết kiệm.
Nếu chị Mai kinh doanh dưới hình thức hộ kinh doanh, khoản nợ 500 triệu chưa trả được là nợ của chính chị. Nhà cung cấp có thể đòi vào khoản tiết kiệm, và nếu thắng kiện, có thể yêu cầu thi hành án trên các tài sản khác của chị, kể cả căn nhà, theo trình tự luật định.
Nếu chị kinh doanh qua doanh nghiệp tư nhân, kết cục về cơ bản tương tự: doanh nghiệp tư nhân không có tư cách pháp nhân, chủ doanh nghiệp chịu trách nhiệm bằng toàn bộ tài sản của mình. Nếu chị kinh doanh qua công ty TNHH một thành viên với vốn đã góp đủ, không bảo lãnh, không trộn tài sản, phần nợ 500 triệu còn lại là nợ của công ty; nhà và tiết kiệm của chị về nguyên tắc nằm ngoài tầm với của nhà cung cấp.
So sánh theo trục trách nhiệm
Bảng chỉ so sánh những gì liên quan đến trách nhiệm với nợ, không phải so sánh toàn diện các loại hình. Khung pháp lý: Luật Doanh nghiệp 2020 cho doanh nghiệp; hộ kinh doanh được điều chỉnh bởi nghị định hướng dẫn riêng về đăng ký hộ kinh doanh, nên kiểm văn bản hiện hành.
| Tiêu chí | Hộ kinh doanh | Doanh nghiệp tư nhân | Công ty TNHH |
|---|---|---|---|
| Tư cách pháp nhân | Không | Không | Có |
| Trách nhiệm với nợ | Toàn bộ tài sản của chủ hộ (hoặc các thành viên hộ đăng ký) | Toàn bộ tài sản của chủ doanh nghiệp | Trong phạm vi vốn góp hoặc vốn điều lệ |
| Tài sản kinh doanh và tài sản riêng | Không tách về pháp lý | Không tách về pháp lý | Tách: tài sản công ty là của công ty |
| Ai là bên giao dịch | Chủ hộ | Doanh nghiệp, nhưng chủ chịu toàn bộ | Công ty |
| Khi kinh doanh thua lỗ nặng | Chủ trả bằng tài sản khác | Chủ trả bằng tài sản khác | Công ty có thể phá sản, chủ mất phần vốn |
Hàng cuối cùng là khác biệt đáng giá nhất. Với hộ kinh doanh và doanh nghiệp tư nhân, một thất bại kinh doanh có thể kéo theo tài sản gia đình. Với công ty TNHH, thất bại kinh doanh, nếu đúng luật, dừng lại ở công ty.
Tài sản vợ chồng: chỗ trách nhiệm vô hạn lan rộng nhất
Với hộ kinh doanh và doanh nghiệp tư nhân, câu hỏi tiếp theo luôn là: nợ của chồng hoặc vợ có đụng tới tài sản chung không. Theo nguyên tắc của Luật Hôn nhân và gia đình 2014, nghĩa vụ phát sinh từ việc dùng tài sản chung vào kinh doanh, hoặc từ giao dịch hai vợ chồng cùng thoả thuận, có thể là nghĩa vụ chung. Khi đó tài sản chung có thể bị dùng để trả, dù người kia không trực tiếp kinh doanh.
Trong khi đó, với công ty TNHH, nếu vợ hoặc chồng góp vốn bằng tài sản chung thì phần đã góp có thể mất, nhưng phần tài sản chung còn lại không bị kéo vào nợ công ty, trừ khi có bảo lãnh, thế chấp hoặc các trường hợp thủng tấm chắn khác. Ranh giới vì vậy rõ hơn nhiều.
Mỗi gia đình có cách sắp xếp tài sản khác nhau, và việc xác định tài sản chung, tài sản riêng, nghĩa vụ chung, nghĩa vụ riêng có thể phức tạp. Khi khoản nợ đã lớn, nên hỏi luật sư thay vì tự suy đoán.
Một điểm hay bị bỏ qua: khi hộ kinh doanh được đăng ký bởi các thành viên hộ gia đình chứ không phải một cá nhân, những người cùng đứng tên đăng ký cũng gắn với trách nhiệm của hộ. Trước khi đồng ý để tên mình vào giấy đăng ký hộ kinh doanh của bố mẹ, anh chị em, bạn nên hiểu điều đó, và hỏi cơ quan đăng ký về cách ghi tên phù hợp với vai trò thật của mình.
Doanh nghiệp tư nhân: những giới hạn đi kèm trách nhiệm vô hạn
Mỗi người chỉ một doanh nghiệp tư nhân. Luật Doanh nghiệp 2020 chỉ cho mỗi cá nhân thành lập một doanh nghiệp tư nhân; chủ doanh nghiệp tư nhân cũng không được đồng thời là chủ hộ kinh doanh hay thành viên hợp danh của công ty hợp danh.
Không góp vốn vào công ty khác. Doanh nghiệp tư nhân không được góp vốn thành lập, mua cổ phần hay phần vốn góp của công ty khác. Muốn mở rộng bằng cách lập công ty con hay hợp tác góp vốn, chủ phải làm với tư cách cá nhân.
Không phát hành chứng khoán. Doanh nghiệp tư nhân không phát hành được bất kỳ loại chứng khoán nào, nên kênh huy động vốn gần như chỉ là vay và vốn của chủ.
Chủ là người đại diện và quyết định mọi việc. Chủ doanh nghiệp tư nhân toàn quyền quyết định, có thể thuê người quản lý nhưng vẫn chịu trách nhiệm về mọi hoạt động. Không có hội đồng thành viên hay người góp vốn nào để chia rủi ro.
Có thể bán, cho thuê doanh nghiệp. Đây là điểm linh hoạt ít người biết. Tuy vậy khi bán, chủ cũ vẫn có thể phải chịu các khoản nợ phát sinh trước đó trừ khi có thoả thuận khác với người mua và chủ nợ.
Vì sao nhiều người vẫn chọn trách nhiệm vô hạn
Quy mô nhỏ, rủi ro thấp. Một tiệm cà phê nhỏ, một quầy sửa điện thoại, nơi gần như không mua chịu, không vay lớn, thì khả năng phát sinh nợ vượt tài sản kinh doanh là thấp. Lợi ích của tấm chắn khi đó không lớn.
Thủ tục và sổ sách gọn. Hộ kinh doanh có nghĩa vụ sổ sách, kế toán đơn giản hơn công ty; chi phí vận hành thấp hơn. Với nhiều người, đó là cái lợi trước mắt rõ ràng hơn rủi ro xa.
Ngân hàng vẫn đòi bảo lãnh. Ở quy mô nhỏ, ngay cả công ty TNHH cũng thường phải có bảo lãnh cá nhân khi vay. Nếu khoản nợ lớn nhất của bạn là nợ ngân hàng có bảo lãnh, khác biệt giữa vô hạn và hữu hạn thu hẹp lại.
Thói quen và tâm lý. Nhiều chủ kinh doanh gia đình cảm thấy công ty là "phức tạp", hộ kinh doanh là "của nhà". Đó là cảm nhận có thật, nhưng không nên là lý do duy nhất khi kinh doanh đã lớn và nợ đã nhiều.
Dấu hiệu cho thấy trách nhiệm vô hạn đã trở thành rủi ro thật
Việc chọn hình thức nào nên xem xét theo nhiều yếu tố như thuế, hoá đơn, khách hàng, kế hoạch gọi vốn. Riêng ở trục trách nhiệm, đây là những dấu hiệu cho thấy bạn nên cân nhắc chuyển sang công ty TNHH:
- Bạn thường xuyên mua hàng trả chậm với giá trị lớn so với tài sản kinh doanh.
- Bạn ký hợp đồng có điều khoản phạt, bồi thường lớn, như thi công, gia công, cung cấp cho doanh nghiệp.
- Bạn có nhân viên, và nghĩa vụ với người lao động tăng dần.
- Gia đình có tài sản đáng kể không liên quan tới việc kinh doanh mà bạn muốn tách khỏi rủi ro.
- Bạn bắt đầu làm ăn chung với người ngoài gia đình và cần ranh giới rõ về phần mỗi người.
- Hoạt động có rủi ro gây thiệt hại cho bên thứ ba, như vận chuyển, xây dựng, chế biến thực phẩm.
Chuyển sang công ty không xoá các khoản nợ đã phát sinh khi còn là hộ kinh doanh hay doanh nghiệp tư nhân; những khoản ấy vẫn gắn với bạn. Tấm chắn chỉ có tác dụng với nghĩa vụ phát sinh của công ty sau khi thành lập.
Hữu hạn cũng có giá: những gì bạn đánh đổi
Đổi lấy tấm chắn, công ty TNHH đòi hỏi kỷ luật lớn hơn: tài khoản riêng, sổ sách kế toán theo chế độ, báo cáo tài chính hằng năm, quyết định có hồ sơ, tiền lấy ra phải có tên gọi. Những thứ này tốn thời gian và chi phí thuê kế toán. Nếu bạn lập công ty nhưng vận hành như hộ kinh doanh, bạn có chi phí của công ty mà không chắc giữ được lợi ích của nó.
Ngoài ra, đối tác biết bạn được che chắn nên sẽ đòi hỏi nhiều hơn: đặt cọc, giới hạn công nợ, bảo lãnh. Đây là cái giá công bằng của việc chuyển bớt rủi ro sang phía họ.
Vì vậy, quyết định không nằm ở câu "hữu hạn tốt hơn vô hạn", mà ở chỗ rủi ro thực tế của việc kinh doanh của bạn lớn tới đâu, và bạn có sẵn sàng giữ kỷ luật của một công ty hay không.
Một cách tự kiểm đơn giản: hãy hình dung khoản nợ lớn nhất có thể phát sinh trong một năm tệ, như một lô hàng không bán được, một hợp đồng bị phạt, một khách hàng lớn không trả. Nếu con số đó nhỏ hơn nhiều so với tài sản kinh doanh, hộ kinh doanh có thể vẫn đủ. Nếu nó đủ lớn để chạm tới nhà của gia đình, câu hỏi về công ty TNHH đáng được đặt ra nghiêm túc, cùng với kế toán và người am hiểu pháp luật doanh nghiệp. Nếu đã quyết định lập công ty và muốn có người lo trọn hồ sơ, bạn có thể để lại nhu cầu thành lập công ty ở khung cuối trang để Hữu Hạn liên hệ lại.
Câu hỏi thường gặp
Hộ kinh doanh có được coi là doanh nghiệp không?
Không. Hộ kinh doanh là hình thức đăng ký kinh doanh riêng, không phải doanh nghiệp theo Luật Doanh nghiệp 2020 và không có tư cách pháp nhân. Vì vậy chủ hộ chịu trách nhiệm bằng toàn bộ tài sản với hoạt động kinh doanh của hộ.
Doanh nghiệp tư nhân có con dấu, có mã số doanh nghiệp, sao vẫn chịu vô hạn?
Con dấu và mã số không tạo ra tư cách pháp nhân. Doanh nghiệp tư nhân là doanh nghiệp nhưng không phải pháp nhân, tài sản của doanh nghiệp không tách khỏi tài sản của chủ, nên chủ chịu trách nhiệm bằng toàn bộ tài sản của mình.
Chuyển từ hộ kinh doanh lên công ty thì nợ cũ có chuyển theo không?
Nợ phát sinh khi còn là hộ kinh doanh vẫn là nợ của chủ hộ, trừ khi các bên có thoả thuận chuyển giao nghĩa vụ hợp lệ. Công ty mới không tự động gánh, và chủ cũng không tự động thoát. Nên tất toán hoặc thoả thuận rõ với chủ nợ.
Công ty cổ phần có trách nhiệm hữu hạn như công ty TNHH không?
Có. Cổ đông chịu trách nhiệm về nợ của công ty trong phạm vi số vốn đã góp. Khác biệt giữa công ty cổ phần và công ty TNHH nằm ở cách huy động vốn, chuyển nhượng và quản trị, không ở trục trách nhiệm.
Có loại hình nào mà một số thành viên chịu vô hạn, số khác chịu hữu hạn không?
Công ty hợp danh: thành viên hợp danh chịu trách nhiệm bằng toàn bộ tài sản và liên đới, còn thành viên góp vốn chỉ chịu trong phạm vi vốn góp. Loại hình này ít gặp ở công ty nhỏ và thường dùng cho một số ngành nghề chuyên môn.