Khi có người ngoài hỏi mua phần vốn của bạn trong một công ty TNHH hai thành viên trở lên, bạn chưa thể bán ngay cho họ. Theo Luật Doanh nghiệp 2020, bạn phải chào bán phần vốn đó cho các thành viên còn lại trước, theo tỷ lệ phần vốn của từng người và cùng một điều kiện. Chỉ khi họ không mua hoặc không mua hết trong 30 ngày kể từ ngày chào bán, bạn mới được bán phần còn lại cho người ngoài — và vẫn với điều kiện không thuận lợi hơn điều kiện đã chào.
Quy tắc này khiến một cuộc bán phần vốn thành ván ba bên: bạn, người mua bên ngoài và các thành viên đang làm ăn cùng bạn. Ví dụ giả định trong bài: chị Hạnh giữ 30% một công ty TNHH du lịch ở Đà Nẵng; một khách quen của công ty ngỏ ý mua toàn bộ phần của chị. Bài đi qua thứ tự việc, cách đặt giá, cách kiểm người mua và các điều khoản bảo vệ chị.
Quyền ưu tiên mua hoạt động thế nào trong thực tế
Quyền ưu tiên mua tồn tại vì công ty TNHH là công ty “đóng”: thành viên thường quen biết, tin nhau, và không muốn bỗng dưng phải ngồi họp với một người lạ. Luật bảo vệ điều đó bằng cách buộc người bán hỏi người trong nhà trước. Trong ví dụ, hai thành viên còn lại giữ 50% và 20%; nếu chị Hạnh chào bán 30%, người giữ 50% được quyền mua tương ứng phần lớn hơn, người giữ 20% phần nhỏ hơn, theo tỷ lệ trong công ty.
Điểm hay bị bỏ qua là chữ “cùng điều kiện”. Chị Hạnh không thể chào thành viên cũ giá 3 tỷ đồng rồi bán cho người ngoài 2,5 tỷ đồng (ví dụ giả định). Điều kiện ở đây không chỉ là giá mà còn là cách trả: nếu người ngoài trả dần trong một năm, thì thành viên cũ cũng phải được hưởng cách trả đó. Vì vậy trước khi gửi văn bản chào bán, chị Hạnh cần biết rõ người ngoài thật sự trả gì, trả thế nào.
Văn bản chào bán nên ghi: phần vốn chào bán (số tiền và tỷ lệ), giá, phương thức và thời hạn thanh toán, thời hạn trả lời, và địa chỉ nhận trả lời. Gửi theo cách có thể chứng minh ngày nhận — ký nhận trực tiếp hoặc gửi bảo đảm. Ngày nhận này là mốc để tính thời hạn ưu tiên. Điều lệ công ty có thể có quy định chi tiết hơn về trình tự; đọc trước để làm khớp.
Thứ tự việc từ lúc có người hỏi mua đến khi xong
Đi theo thứ tự này giúp chị Hạnh không lỡ hứa với người ngoài một điều mà luật không cho làm, và không để thành viên cũ cảm thấy bị qua mặt.
- Nghe đề nghị, chưa hứa. Trả lời người hỏi mua rằng chị đang cân nhắc và theo luật phải hỏi các thành viên khác trước. Không ký đặt cọc ở bước này.
- Xin đề nghị bằng văn bản. Đề nghị của người ngoài nên có giá, cách trả, điều kiện kèm theo. Đây là căn cứ để chào bán “cùng điều kiện”.
- Báo trước cho thành viên cũ. Một cuộc gọi hay buổi cà phê trước khi gửi văn bản làm mọi người bớt bất ngờ.
- Gửi văn bản chào bán chính thức cho từng thành viên còn lại, theo tỷ lệ của họ.
- Chờ hết thời hạn ưu tiên. Ghi lại ai trả lời, trả lời gì, mua bao nhiêu.
- Bán phần còn lại cho người ngoài với điều kiện không tốt hơn điều kiện đã chào. Ký hợp đồng chuyển nhượng.
- Nhận tiền, giao quyền, đăng ký. Thanh toán qua ngân hàng, công ty cập nhật sổ đăng ký thành viên, công ty nộp hồ sơ thay đổi thành viên tới Phòng Đăng ký kinh doanh thuộc Sở Tài chính. Phần thuế thu nhập cá nhân của người bán hỏi kế toán hoặc cơ quan thuế quản lý.
Nếu thành viên cũ mua hết, người ngoài không mua được gì. Đó là rủi ro chị Hạnh nên nói trước với người hỏi mua, để họ không bỏ công thẩm định rồi trách chị.
Đặt giá khi có hai nhóm người mua
Đề nghị của người ngoài là thước đo thị trường. Ở công ty nhỏ, hiếm khi có ai trả tiền thật cho phần vốn. Một đề nghị cụ thể từ người ngoài là thông tin quý, vì nó cho cả thành viên cũ biết phần vốn đáng bao nhiêu với một người không có cảm tình riêng.
Đừng thổi giá để ép thành viên cũ. Có người cố tình xin người ngoài đưa giá cao rồi chào thành viên cũ giá đó, định bán cho người ngoài thấp hơn sau. Cách này trái với chữ “cùng điều kiện”, và nếu bị phát hiện, giao dịch với người ngoài có thể bị thành viên cũ phản đối.
Phần vốn thiểu số thường bán thấp hơn tỷ lệ. 30% của một công ty mà người mua không có quyền quyết định đáng ít hơn 30% giá trị cả công ty, vì người mua không kiểm soát được chia lãi hay hướng đi. Người ngoài hiểu điều này; chị Hạnh nên hiểu trước để đặt kỳ vọng vừa phải.
Cách trả quan trọng ngang giá. Một khoản trả ngay thấp hơn có thể đáng hơn một khoản cao trả dần hai năm. Khi so hai đề nghị, quy về cùng thời điểm và tính rủi ro người mua không trả nốt.
Ghi rõ những gì không nằm trong giá. Lợi nhuận năm nay đã được chia hay chưa, ai hưởng phần lợi nhuận phát sinh từ đầu năm đến ngày chuyển nhượng — nên ghi thành một dòng trong hợp đồng.
Kiểm người mua trước khi gật đầu
Bán phần vốn không giống bán một món hàng: người mua sẽ ngồi cùng bàn với các thành viên còn lại, và nếu họ trả dần thì chị Hạnh còn là chủ nợ của họ một thời gian. Vài điều nên biết về người mua:
- Người mua là cá nhân hay tổ chức; nếu là tổ chức, ai có thẩm quyền ký, có nghị quyết cho phép mua không.
- Người mua có thuộc diện bị cấm góp vốn vào doanh nghiệp theo luật không — ví dụ cơ quan nhà nước dùng tài sản nhà nước, một số đối tượng theo luật cán bộ, công chức và phòng chống tham nhũng. Phòng Đăng ký kinh doanh sẽ từ chối hồ sơ nếu người nhận thuộc diện cấm.
- Người mua có phải nhà đầu tư nước ngoài không; nếu có, thủ tục khác hẳn và có thể cần chấp thuận trước. Bài này không bàn trường hợp đó.
- Nguồn tiền mua rõ ràng, chuyển qua tài khoản ngân hàng đứng tên người mua.
- Người mua có đang làm ăn cạnh tranh trực tiếp với công ty không — thành viên cũ sẽ hỏi câu này.
- Người mua muốn gì ngoài phần vốn: chức danh, quyền xem sổ sách, quyền phủ quyết? Những đòi hỏi đó có thể cần sửa điều lệ, tức cần các thành viên khác đồng ý.
Những điều khoản bảo vệ người bán
Hợp đồng chuyển nhượng phần vốn giữa người không quen nên kỹ hơn giữa bạn bè. Điều khoản quan trọng nhất với người bán là thời điểm chuyển quyền: nếu người mua trả dần, chị Hạnh nên giữ quyền thành viên — hoặc ít nhất giữ một phần — cho tới khi nhận đủ tiền, hoặc có biện pháp bảo đảm như đặt cọc lớn, bảo lãnh ngân hàng. Một khi hồ sơ thay đổi thành viên đã đăng ký xong mà tiền chưa đủ, chị chỉ còn là một chủ nợ thông thường.
Điều khoản thứ hai là cam đoan và giới hạn trách nhiệm. Người mua thường đòi chị cam đoan về tình hình công ty: không có nợ ẩn, không có tranh chấp. Chị Hạnh chỉ là thành viên 30%, không điều hành hằng ngày, nên chỉ nên cam đoan những gì thuộc về mình — đã góp đủ vốn, phần vốn không bị cầm cố, không tranh chấp với ai — còn tình hình công ty thì để người mua tự tìm hiểu qua sổ sách mà công ty đồng ý cung cấp.
Điều khoản thứ ba là thông tin mật. Để người mua thẩm định, công ty có thể phải mở sổ sách. Quyết định mở cho ai, mở tới đâu thuộc về công ty, không phải riêng chị Hạnh; một thoả thuận bảo mật ký trước khi mở là thông lệ hợp lý. Cuối cùng, ghi cách giải quyết tranh chấp và luật áp dụng, và ai chịu chi phí làm hồ sơ, thuế phát sinh.
Khi thành viên cũ không vui
Ngay cả khi làm đúng thủ tục, việc một người lạ bước vào vẫn có thể làm không khí công ty căng thẳng. Thành viên giữ 50% trong ví dụ có thể lo người mới sẽ đòi xem từng hoá đơn, đòi chia hết lợi nhuận thay vì giữ lại đầu tư. Những lo lắng đó là thật, và cách giảm là để người mua gặp các thành viên trước khi chị Hạnh ký.
Một lựa chọn trung gian là chị Hạnh chỉ bán một phần cho người ngoài, phần còn lại bán cho thành viên cũ theo giá họ chịu được. Lựa chọn khác là thành viên cũ, nếu không muốn người lạ nhưng không đủ tiền mua, giới thiệu một người mua khác họ tin hơn — nhưng người đó cũng phải đi qua đúng trình tự và cùng điều kiện.
Điều chị Hạnh không nên làm là để cảm xúc của buổi bàn làm chậm quá thời hạn, hoặc thay đổi điều kiện giữa chừng. Mỗi lần đổi giá, đổi cách trả, về nguyên tắc phải chào lại thành viên cũ theo điều kiện mới. Giữ một điều kiện từ đầu tới cuối là cách ít rắc rối nhất. Nếu có tranh cãi về cách hiểu điều lệ hoặc quyền ưu tiên, hỏi luật sư trước khi ký với người ngoài.
Sau khi bán xong: những việc còn lại của người bán
Hồ sơ thay đổi thành viên được ghi nhận chưa phải điểm kết thúc với chị Hạnh. Vài việc nhỏ nên làm cho trọn, vì chúng hay bị quên khi tiền đã về tài khoản:
- Lấy bản sao các giấy tờ cuối cùng. Hợp đồng chuyển nhượng có đủ chữ ký, biên bản xác nhận thanh toán, xác nhận của công ty về việc đã cập nhật sổ đăng ký thành viên. Đây là bộ giấy tờ chứng minh chị không còn là thành viên nếu sau này ai đó hỏi.
- Tra lại thông tin đăng ký doanh nghiệp. Sau khi Phòng Đăng ký kinh doanh xử lý, kiểm xem tên mình đã được thay chưa. Có trường hợp hồ sơ bị yêu cầu bổ sung và công ty quên nộp lại.
- Hoàn tất phần thuế của mình. Giữ chứng từ đã khai, đã nộp thuế thu nhập cá nhân từ chuyển nhượng phần vốn theo hướng dẫn của cơ quan thuế quản lý.
- Rút khỏi các chức danh và quyền ký. Nếu chị đang là thành viên ban kiểm soát, kế toán trưởng kiêm nhiệm, hay có tên trên tài khoản ngân hàng, đề nghị công ty thay ngay.
- Theo dõi khoản trả dần. Nếu người mua còn nợ, ghi lịch nhận tiền và giữ liên lạc bằng văn bản; trễ hạn thì nhắc sớm, đừng để dồn.
- Giữ bí mật kinh doanh đã biết. Thông tin khách hàng, giá vốn của công ty không còn là chuyện của chị; dùng chúng cho việc riêng có thể dẫn tới tranh chấp.
Câu hỏi thường gặp
Thời hạn ưu tiên 30 ngày tính từ ngày nào?
Theo Luật Doanh nghiệp 2020, thời hạn tính từ ngày chào bán. Thực tế nên lấy ngày các thành viên nhận được văn bản chào bán làm mốc và giữ bằng chứng ngày nhận. Nếu điều lệ có quy định chi tiết hơn, làm theo điều lệ; chỗ nào chưa rõ hỏi Phòng Đăng ký kinh doanh.
Thành viên cũ chỉ muốn mua một nửa phần vốn của mình thì phần còn lại tính sao?
Phần họ không mua, sau khi hết thời hạn ưu tiên, bạn được bán cho người ngoài với điều kiện không thuận lợi hơn đã chào. Người ngoài cần biết trước họ có thể chỉ mua được một phần, vì vậy nên bàn rõ chuyện này ngay từ đầu.
Bán phần vốn cho vợ, chồng hoặc con có phải chào thành viên khác trước không?
Chuyển nhượng — tức bán — cho người thân vẫn là chuyển nhượng, về nguyên tắc vẫn phải đi qua quyền ưu tiên mua của thành viên còn lại. Tặng cho và thừa kế được luật xử lý theo cách khác. Nên đọc điều lệ và hỏi Phòng Đăng ký kinh doanh trước khi làm.
Người mua đặt cọc rồi thành viên cũ quyết định mua hết thì sao?
Nếu bạn nhận cọc trước khi hết thời hạn ưu tiên, bạn có thể rơi vào thế phải trả lại cọc, thậm chí phạt cọc tuỳ thoả thuận. Vì thế chỉ nên nhận cọc sau khi biết rõ phần nào còn lại để bán, hoặc ghi điều kiện huỷ cọc không phạt nếu thành viên cũ mua.
Có cần các thành viên khác ký đồng ý vào hồ sơ thay đổi không?
Hồ sơ đăng ký thay đổi thành viên do công ty nộp, người đại diện theo pháp luật ký. Các thành viên khác không phải ký đồng ý việc bạn bán, nhưng bạn phải chứng minh đã chào bán đúng thủ tục nếu có tranh chấp. Thành phần hồ sơ cụ thể kiểm lại với Phòng Đăng ký kinh doanh.
Người mua muốn vào ban điều hành ngay thì có được không?
Mua phần vốn cho họ tư cách thành viên, không tự động cho chức danh. Làm giám đốc, chủ tịch hội đồng thành viên hay người đại diện theo pháp luật cần quyết định của hội đồng thành viên theo điều lệ. Bạn không nên hứa chức danh thay cho các thành viên khác.
