Nhà đầu tư thường đòi công ty TNHH chuyển sang công ty cổ phần trước khi rót vốn vì cổ phần dễ mua bán, dễ chia thành nhiều loại quyền khác nhau và dễ thêm nhà đầu tư ở các vòng sau. Với nhà sáng lập, chuyển đổi đổi lấy khả năng gọi vốn bằng một bộ máy quản trị nặng hơn, ít quyền kiểm soát việc ai được vào công ty hơn, và nhiều giấy tờ hơn mỗi năm.
Ví dụ giả định: chị Ngọc và anh Sơn có một công ty TNHH hai thành viên làm phần mềm quản lý lớp học thêm ở Hà Nội, tỷ lệ 60 và 40. Một nhóm nhà đầu tư thiên thần đề nghị góp vốn, kèm điều kiện công ty chuyển sang cổ phần và dành một phần cổ phần cho nhân viên chủ chốt. Bài giúp hai người đặt đúng câu hỏi trước khi trả lời.
TNHH và cổ phần khác nhau ở những chỗ nhà đầu tư quan tâm
Bảng so theo nguyên lý của Luật Doanh nghiệp 2020; chi tiết từng điểm có thể được điều lệ điều chỉnh trong phạm vi luật cho phép.
| Điểm | Công ty TNHH hai thành viên trở lên | Công ty cổ phần |
|---|---|---|
| Số người sở hữu | Từ 2 đến 50 thành viên | Tối thiểu 3 cổ đông, không giới hạn tối đa |
| Bán phần sở hữu | Phải chào thành viên còn lại trước | Cổ phần nói chung chuyển nhượng tự do, trừ hạn chế theo luật và điều lệ |
| Các loại quyền khác nhau | Quyền đi theo phần vốn góp, khó chia thành nhiều loại | Có cổ phần phổ thông và các loại cổ phần ưu đãi theo luật |
| Huy động thêm | Nhận thêm thành viên, tăng vốn góp | Phát hành thêm cổ phần, có thể phát hành trái phiếu |
| Bộ máy | Hội đồng thành viên, chủ tịch, giám đốc | Đại hội đồng cổ đông, hội đồng quản trị, giám đốc, có thể có ban kiểm soát tuỳ mô hình |
| Giấy tờ hằng năm | Gọn hơn | Nhiều cuộc họp, biên bản, sổ đăng ký cổ đông chặt chẽ hơn |
Điều nhà đầu tư cần nhất thường nằm ở hai dòng giữa: dễ bán lại phần của họ khi thoái vốn, và được giữ một loại quyền khác với nhà sáng lập — ví dụ ưu tiên nhận lại tiền khi công ty bán hay giải thể. Ở công ty TNHH, những thứ này phải dựng bằng thoả thuận riêng, khó thực thi hơn.
Nhà sáng lập được gì
Được khoản vốn mà không phải vay. Đây là lý do chính. Một công ty phần mềm nhỏ hiếm khi vay được ngân hàng vì không có tài sản bảo đảm và dòng tiền chưa đều; tiền của nhà đầu tư không phải trả lãi, không có kỳ hạn hoàn trả. Đổi lại, nhà đầu tư chia rủi ro và chia cả phần thành quả. Nếu không chuyển và nhà đầu tư không chịu đầu tư theo cách khác, công ty có thể phải tự xoay bằng doanh thu, nghĩa là đi chậm hơn.
Có công cụ giữ người. Công ty cổ phần dễ dành cổ phần cho nhân viên chủ chốt qua các chương trình phát hành cho người lao động theo điều lệ và luật. Ở công ty TNHH, mỗi người vào là một thành viên với đầy đủ quyền, và tổng số không quá 50.
Đường cho vòng sau. Nhà đầu tư vòng sau thường quen làm việc với cổ phần. Một công ty đã chuyển đổi, đã có sổ đăng ký cổ đông sạch, đi vòng tiếp theo nhanh hơn.
Tách bạch quyền sở hữu và điều hành. Hội đồng quản trị là nơi các cổ đông lớn có ghế; giám đốc điều hành hằng ngày. Khi công ty lớn lên, sự tách bạch này giúp nhà sáng lập không phải xin ý kiến mọi người cho từng việc nhỏ.
Nhà sáng lập mất gì hoặc phải gánh thêm gì
Khó kiểm soát ai trở thành cổ đông. Cổ phần nói chung được chuyển nhượng tự do. Muốn hạn chế — chẳng hạn cổ đông bán phải chào cổ đông khác trước — phải ghi vào điều lệ theo cách luật cho phép. Nếu không, một nhà đầu tư nhỏ có thể bán phần của mình cho đối thủ.
Bộ máy nặng hơn. Đại hội đồng cổ đông thường niên, hội đồng quản trị, biên bản, nghị quyết, sổ đăng ký cổ đông. Với đội năm người, đây là việc của ai đó, và thường là của chính chị Ngọc.
Bị pha loãng hai lần. Một lần do nhà đầu tư góp, một lần do phần dành cho nhân viên. Chị Ngọc từ 60% có thể xuống dưới một nửa sau vòng đầu, tức mất quyền tự quyết nhiều việc.
Thuế và kế toán khác đi. Cách tính thuế khi cá nhân bán cổ phần khác với khi bán phần vốn góp ở công ty TNHH, và cách ghi nhận phần góp cao hơn mệnh giá cũng khác. Hỏi kế toán trước khi chốt cấu trúc.
Khó quay lại. Công ty cổ phần có thể chuyển về TNHH, nhưng đó là một thủ tục nữa và cần sự đồng thuận của cổ đông mới. Coi như quyết định một chiều.
Các cách chuyển đổi và trình tự
Luật Doanh nghiệp 2020 cho phép công ty TNHH chuyển thành công ty cổ phần theo vài cách: chuyển đổi mà không huy động thêm người góp vốn; chuyển đổi đồng thời huy động thêm vốn từ người khác; chuyển đổi đồng thời bán một phần vốn cho người khác; hoặc kết hợp các cách đó. Vì cổ phần cần tối thiểu ba cổ đông, công ty hai người như của chị Ngọc thường chuyển đổi cùng lúc nhận nhà đầu tư. Trình tự thường gặp:
- Hai thành viên và nhà đầu tư ký bản điều khoản đầu tư, nêu số tiền, tỷ lệ, loại cổ phần, quyền đặc biệt, phần dành cho nhân viên.
- Hội đồng thành viên thông qua nghị quyết chuyển đổi, phương án sử dụng lao động nếu cần, và điều lệ công ty cổ phần.
- Soạn điều lệ mới: cơ cấu quản trị, hạn chế chuyển nhượng nếu muốn, quyền của từng loại cổ phần, cách phát hành thêm.
- Lập danh sách cổ đông sáng lập và cổ đông là nhà đầu tư; quy đổi phần vốn góp thành cổ phần.
- Nộp hồ sơ chuyển đổi tới Phòng Đăng ký kinh doanh thuộc Sở Tài chính; thành phần hồ sơ kiểm tại thời điểm nộp.
- Nhận giấy chứng nhận mới, lập sổ đăng ký cổ đông, phát hành cổ phiếu hoặc xác nhận sở hữu, nhận tiền góp của nhà đầu tư theo thoả thuận.
- Cập nhật ngân hàng, hoá đơn, hợp đồng với khách và nhà cung cấp theo tên loại hình mới.
Thứ tự giữa nhận tiền và chuyển đổi là điểm phải thống nhất kỹ với nhà đầu tư: nhà đầu tư không muốn chuyển tiền trước khi thấy giấy chứng nhận, nhà sáng lập không muốn chuyển đổi rồi bị bỏ rơi. Một mốc trung gian thường dùng là ký thoả thuận ràng buộc, chuyển đổi, rồi giải ngân trong một thời hạn ngắn sau khi có giấy.
Một phép tính pha loãng giả định
Để chị Ngọc thấy tỷ lệ của mình đi tới đâu, thử với số liệu giả định: hai nhà sáng lập giữ 60 và 40; nhà đầu tư nhận 20% sau vòng này; công ty dành 10% cho nhân viên, lấy từ phần trước khi nhà đầu tư vào.
| Người | Trước vòng vốn | Sau khi dành cho nhân viên | Sau khi nhà đầu tư vào |
|---|---|---|---|
| Chị Ngọc | 60% | 54% | khoảng 43% |
| Anh Sơn | 40% | 36% | khoảng 29% |
| Phần dành cho nhân viên | 0% | 10% | 8% |
| Nhà đầu tư | 0% | 0% | 20% |
Chị Ngọc từ chỗ quyết được mọi việc thường chỉ bằng phiếu của mình xuống chỗ phải có thêm ít nhất một người đồng ý. Nếu phần dành cho nhân viên được lấy sau khi nhà đầu tư vào, chị giữ nhiều hơn một chút và nhà đầu tư chịu pha loãng cùng — đây là điểm hay được thương lượng. Chị và anh Sơn cũng có thể ký một thoả thuận biểu quyết giữa hai nhà sáng lập để cùng giữ tiếng nói, trong phạm vi luật cho phép.
Câu hỏi nên đặt cho nhà đầu tư trước khi đồng ý
Không phải mọi điều kiện nhà đầu tư đưa ra đều không thể bàn. Vài câu đáng hỏi:
- Có thật sự cần chuyển đổi ngay ở vòng này, hay có thể đầu tư bằng khoản vay có điều khoản chuyển thành vốn sau, khi công ty sẵn sàng?
- Nhà đầu tư cần những quyền gì ngoài tỷ lệ: ghế hội đồng quản trị, quyền phủ quyết việc gì, quyền ưu tiên khi bán công ty?
- Phần dành cho nhân viên lấy từ phần của ai — chỉ nhà sáng lập, hay chia đều trước và sau khi nhà đầu tư vào?
- Ai trả chi phí chuyển đổi, soạn điều lệ, tư vấn pháp lý?
- Nếu nhà đầu tư muốn thoái vốn sau vài năm, nhà sáng lập có quyền mua trước không và theo giá nào?
- Điều lệ có hạn chế cổ đông bán cho đối thủ cạnh tranh không?
Những câu trả lời quyết định nhiều hơn tên loại hình. Một công ty cổ phần với điều lệ cân bằng có thể dễ chịu hơn một công ty TNHH với thoả thuận phụ chồng chéo. Nên có luật sư doanh nghiệp đọc bản điều khoản trước khi ký; khoản phí đó nhỏ so với hệ quả của một điều lệ viết lệch.
Khi nào nên ở lại TNHH
Không phải công ty nào được đề nghị đầu tư cũng nên chuyển. Nếu khoản vốn nhỏ, nhà đầu tư là một người quen muốn đồng hành lâu dài, và công ty chưa có kế hoạch gọi thêm vốn trong vài năm, giữ TNHH và nhận người đó làm thành viên thứ ba thường gọn hơn. Quyền đặc biệt, nếu có, có thể ghi vào điều lệ trong phạm vi luật cho phép cho công ty TNHH và một thoả thuận thành viên ký kèm.
Cũng có trường hợp nhà sáng lập muốn giữ chặt quyền quyết định ai được vào công ty — công ty gia đình, công ty dựa nhiều vào quan hệ cá nhân. Quyền ưu tiên mua mặc định của TNHH bảo vệ điều đó tốt hơn so với cổ phần, nơi hạn chế chuyển nhượng phải tự viết vào điều lệ.
Ngược lại, nếu công ty có kế hoạch nhiều vòng vốn, muốn dành cổ phần cho nhiều nhân viên, hoặc nhắm tới việc bán công ty cho một nhà đầu tư chiến lược, chuyển đổi sớm thường đỡ việc hơn chuyển đổi gấp khi đã có nhiều người góp.
Câu hỏi thường gặp
Chuyển sang cổ phần có phải đổi mã số doanh nghiệp không?
Không. Công ty chuyển đổi giữ nguyên mã số doanh nghiệp, kế thừa quyền và nghĩa vụ của công ty TNHH trước đó, bao gồm hợp đồng, công nợ, lao động. Tên công ty đổi phần loại hình từ “trách nhiệm hữu hạn” sang “cổ phần”.
Hai thành viên muốn chuyển sang cổ phần mà chưa có nhà đầu tư thì làm sao?
Công ty cổ phần cần tối thiểu ba cổ đông. Nếu chưa có người thứ ba, phải tìm thêm người góp vốn hoặc mua lại một phần vốn. Việc tìm người “đứng tên cho đủ” là rủi ro pháp lý cho cả hai bên và không nên làm.
Cổ đông sáng lập có bị hạn chế bán cổ phần không?
Luật Doanh nghiệp 2020 có quy định hạn chế chuyển nhượng cổ phần phổ thông của cổ đông sáng lập trong một thời gian đầu kể từ khi công ty được cấp giấy chứng nhận. Việc áp dụng cho trường hợp chuyển đổi từ TNHH nên hỏi luật sư hoặc Phòng Đăng ký kinh doanh.
Có cần ban kiểm soát không?
Tuỳ mô hình quản trị công ty chọn theo luật và quy mô cổ đông. Công ty nhỏ có thể chọn mô hình không có ban kiểm soát nếu đáp ứng điều kiện luật định. Chọn mô hình nào nên quyết cùng nhà đầu tư khi soạn điều lệ.
Nhà đầu tư nước ngoài thì có khác không?
Khác nhiều: có thể cần thủ tục đăng ký góp vốn, mua cổ phần với cơ quan đầu tư trước khi đăng ký thay đổi, có quy định về tài khoản vốn và ngành nghề hạn chế. Bài này không bàn trường hợp đó; nên hỏi tư vấn chuyên về đầu tư nước ngoài.
Phần cổ phần dành cho nhân viên có phải phát hành ngay không?
Không nhất thiết. Nhiều công ty chỉ dành ra một khoản trong kế hoạch và phát hành dần khi nhân viên đạt điều kiện gắn bó. Cách làm cụ thể phải theo luật và điều lệ, có hệ quả thuế cho người nhận; hỏi kế toán và luật sư.