Cha mẹ có thể chuyển dần phần vốn công ty TNHH cho con theo nhiều đợt mà vẫn giữ quyền quyết định, miễn là sau mỗi đợt mình còn nắm đủ tỷ lệ phần vốn để thông qua các nghị quyết cần thiết và vẫn giữ chức danh điều hành. Ở công ty TNHH, quyền biểu quyết đi theo phần vốn góp, nên “giữ quyền” trước hết là giữ tỷ lệ; chức danh chủ tịch hội đồng thành viên, giám đốc là lớp thứ hai.
Ví dụ giả định trong bài: ông Bình, 62 tuổi, là chủ một công ty TNHH một thành viên làm cơ khí ở Hải Phòng. Con gái là chị Lan đã làm ở xưởng mười năm, con trai là anh Nam làm kỹ sư cho một công ty khác. Ông muốn chị Lan dần nắm công ty, không muốn anh Nam thấy thiệt, và chưa muốn rời ghế ngay. Bài đi qua các lựa chọn, thủ tục và những chỗ hay vấp.
Tặng, bán hay để thừa kế: ba con đường khác nhau ở đâu
Có ba cách để phần vốn đi từ cha mẹ sang con. Tặng cho là chuyển không lấy tiền, làm được ngay khi còn sống, chia được thành nhiều đợt. Bán là chuyển có giá — con trả tiền cho cha mẹ, kể cả giá tượng trưng hay trả dần. Để thừa kế là chưa chuyển gì, phần vốn chỉ đi sang con khi cha mẹ qua đời, theo di chúc hoặc theo pháp luật.
Với mục tiêu “chuyển dần mà vẫn giữ quyền”, tặng cho từng đợt là con đường linh hoạt nhất. Bán phần vốn cho con thường chỉ hợp khi cha mẹ cần một khoản tiền để sống, hoặc khi muốn con có cảm giác “mua” chứ không phải “được cho”. Để thừa kế giữ nguyên quyền của cha mẹ tới cuối, nhưng con không có danh phận gì trong công ty trong lúc chờ, và nếu không có di chúc rõ ràng thì phần vốn sẽ chia theo hàng thừa kế, có thể không đúng ý định để chị Lan nắm công ty.
Theo Luật Doanh nghiệp 2020, khi thành viên công ty TNHH hai thành viên trở lên tặng phần vốn cho vợ, chồng, cha, mẹ, con hoặc người có quan hệ họ hàng đến hàng thừa kế thứ ba, người được tặng đương nhiên trở thành thành viên; tặng cho người khác thì người nhận chỉ thành thành viên khi hội đồng thành viên chấp thuận. Với gia đình ông Bình, chị Lan và anh Nam đều thuộc nhóm thứ nhất.
Bước đầu tiên luôn là chuyển loại hình
Công ty một chủ không thể có hai chủ. Công ty của ông Bình đang là TNHH một thành viên. Ngay khi ông tặng một phần vốn cho chị Lan, công ty có hai người sở hữu, nên phải đăng ký chuyển đổi sang TNHH hai thành viên trở lên. Hồ sơ chuyển đổi gồm điều lệ mới, danh sách thành viên và giấy tờ về việc tặng cho; kiểm thành phần cụ thể với Phòng Đăng ký kinh doanh thuộc Sở Tài chính.
Điều lệ mới là cơ hội, không chỉ là thủ tục. Điều lệ TNHH một thành viên thường rất ngắn vì chỉ có một người quyết. Điều lệ hai thành viên phải có hội đồng thành viên, cách triệu tập, cách thông qua nghị quyết. Đây là lúc viết thêm những gì gia đình muốn: ai làm chủ tịch, ai làm giám đốc, thành viên muốn bán phần vốn thì chào ai trước, chia lợi nhuận thế nào.
Mã số doanh nghiệp, hợp đồng, tài khoản giữ nguyên. Chuyển đổi loại hình không lập ra pháp nhân mới theo nghĩa phải làm lại mọi thứ; công ty sau chuyển đổi kế thừa quyền và nghĩa vụ của công ty trước. Tuy vậy vẫn nên báo ngân hàng, đối tác lớn và cập nhật hoá đơn theo tên loại hình mới.
Nếu chỉ tặng một người, cân nhắc thời điểm. Một số gia đình chờ đến lúc tặng cho cả hai con cùng lúc để chỉ chuyển đổi một lần và làm điều lệ một lần, tránh phải sửa lại khi người thứ ba vào.
Giữ quyền bằng tỷ lệ: một lịch tặng mẫu
Ở công ty TNHH hai thành viên trở lên, nghị quyết thông thường cần thành viên sở hữu trên một nửa vốn của những người dự họp tán thành; các việc lớn như sửa điều lệ, bán tài sản giá trị lớn, tổ chức lại, giải thể cần tỷ lệ cao hơn theo luật hoặc điều lệ. Lịch dưới đây là ví dụ giả định để thấy tỷ lệ thay đổi ra sao qua từng đợt.
| Thời điểm | Ông Bình | Chị Lan | Anh Nam | Ai quyết được gì |
|---|---|---|---|---|
| Đợt 1 | 80% | 20% | 0% | Ông Bình quyết mọi việc, kể cả việc lớn |
| Đợt 2 (hai năm sau) | 60% | 30% | 10% | Ông Bình quyết việc thường; việc lớn cần thêm phiếu của con |
| Đợt 3 | 40% | 45% | 15% | Không ai tự quyết; ông Bình và chị Lan phải thống nhất |
| Đợt 4 | 20% | 60% | 20% | Chị Lan quyết việc thường; ông Bình còn tiếng nói trong việc lớn |
Điểm cần thấy là đợt 3: không ai còn quá nửa, nên mọi nghị quyết thông thường cũng cần hai người đồng ý. Gia đình nào hoà thuận thì đây là giai đoạn chuyển giao tự nhiên; gia đình chưa chắc thì nên đi thẳng từ đợt 2 sang đợt 4 khi ông Bình đã sẵn sàng giao hẳn, để tránh bế tắc. Tỷ lệ thông qua cụ thể theo luật và cách điều lệ được phép quy định khác nên kiểm lại khi soạn điều lệ.
Chức danh: lớp quyền thứ hai
Ngay cả khi tỷ lệ đã nghiêng về con, cha mẹ vẫn có thể giữ vai trò điều hành bằng chức danh. Ở công ty TNHH hai thành viên trở lên, hội đồng thành viên bầu chủ tịch hội đồng thành viên và bổ nhiệm giám đốc; người đại diện theo pháp luật do điều lệ quy định. Ông Bình có thể giữ ghế chủ tịch hội đồng thành viên trong khi chị Lan làm giám đốc điều hành hằng ngày, hoặc ngược lại.
Một cách nhiều gia đình dùng là đặt hai người đại diện theo pháp luật: ông Bình và chị Lan, mỗi người một phạm vi. Luật Doanh nghiệp 2020 cho phép công ty TNHH có nhiều người đại diện và điều lệ quy định cách chia quyền. Cách này giúp chị Lan ký được hợp đồng, tờ khai mà không phải chờ bố, đồng thời ông Bình vẫn đứng tên với ngân hàng và đối tác lâu năm. Nhưng nếu điều lệ không chia rõ ai được ký việc gì, hai người cùng có quyền đại diện đầy đủ, và rủi ro hai chữ ký trái nhau là có thật.
Chức danh cũng là cách chuyển giao mềm: chị Lan làm phó giám đốc vài năm, rồi giám đốc, rồi ông Bình lùi lên chủ tịch, cuối cùng rời hẳn. Mỗi bước là một nghị quyết của hội đồng thành viên và, nếu đổi người đại diện theo pháp luật, là một hồ sơ đăng ký thay đổi.
Công bằng giữa các con mà không chia đều công ty
Ông Bình muốn chị Lan nắm công ty vì chị làm ở đó, nhưng không muốn anh Nam thiệt. Chia đều phần vốn cho hai con nghe công bằng nhưng có thể làm công ty bế tắc khi người không làm việc cũng có tiếng nói ngang người điều hành. Một số hướng các gia đình hay cân nhắc:
- Chị Lan nhận phần lớn phần vốn; anh Nam nhận phần nhỏ hơn cộng với tài sản khác của gia đình — nhà, đất, tiền tiết kiệm — có giá trị bù lại.
- Anh Nam nhận phần vốn ngang chị Lan, nhưng điều lệ ghi quyền ưu tiên mua của thành viên còn lại khi một người muốn bán, kèm một cách định giá đã thống nhất, để sau này chị Lan mua lại được phần của em với giá rõ ràng.
- Chị Lan mua lại một phần từ ông Bình bằng tiền trả dần, phần còn lại được tặng; tiền chị trả có thể ông dùng để bù cho anh Nam.
- Viết ra bằng văn bản một thoả thuận gia đình, cả ba người cùng ký, giải thích lý do cách chia. Thoả thuận đó không thay được điều lệ hay di chúc, nhưng giúp các con hiểu ý cha mẹ và giảm tranh cãi về sau.
Không có công thức chung. Điều quan trọng là quyết định được nói ra khi ông Bình còn minh mẫn và còn điều hành, chứ không để các con tự đoán sau này.
Những chỗ hay vấp
Phần vốn là tài sản chung vợ chồng. Nếu phần vốn của ông Bình hình thành trong thời kỳ hôn nhân, theo Luật Hôn nhân và gia đình 2014 nó thường là tài sản chung của ông và vợ. Tặng cho con nên có sự đồng ý bằng văn bản của bà, kể cả khi chỉ ông đứng tên trong công ty.
Tặng cho có điều kiện khó đòi lại. Bộ luật Dân sự 2015 cho phép tặng cho tài sản có điều kiện, và bên tặng có thể đòi lại khi điều kiện không được thực hiện. Nhưng với phần vốn đã đăng ký sang tên con, đòi lại trên thực tế thường phải qua tranh chấp. Đừng dựa vào điều kiện để giữ quyền; giữ quyền bằng tỷ lệ và chức danh thì chắc hơn.
Thuế với phần vốn được tặng. Các khoản miễn thuế thu nhập cá nhân giữa người thân trong luật thuế không áp dụng chung cho mọi loại tài sản. Việc con nhận tặng phần vốn có phải khai, nộp thuế thu nhập cá nhân hay không, hỏi cơ quan thuế quản lý hoặc kế toán trước khi ký giấy tặng cho.
Người nhận đang làm cho công ty khác. Anh Nam làm kỹ sư cho công ty khác; trở thành thành viên công ty gia đình thường không có vấn đề, trừ khi hợp đồng lao động của anh có điều khoản về góp vốn vào doanh nghiệp cùng ngành, hoặc anh thuộc diện bị hạn chế góp vốn theo luật. Nên kiểm trước.
Giấy tờ của mỗi đợt tặng
Mỗi đợt chuyển phần vốn là một lần thay đổi thành viên hoặc thay đổi tỷ lệ phần vốn góp, nên cần làm trọn bộ giấy tờ, không gộp miệng “năm sau tính tiếp”. Một đợt thường gồm:
- Hợp đồng tặng cho phần vốn góp giữa ông Bình và người con, ghi rõ phần vốn (số tiền và tỷ lệ), có chữ ký đồng ý của bà nếu phần vốn là tài sản chung.
- Nghị quyết hoặc biên bản họp hội đồng thành viên ghi nhận thay đổi, nếu điều lệ yêu cầu; từ đợt thứ hai trở đi công ty đã có hội đồng thành viên.
- Thu hồi giấy chứng nhận phần vốn góp cũ, cấp giấy mới cho từng người theo tỷ lệ sau thay đổi; cập nhật sổ đăng ký thành viên ngay trong ngày.
- Hồ sơ đăng ký thay đổi nộp Phòng Đăng ký kinh doanh thuộc Sở Tài chính; đợt đầu là hồ sơ chuyển đổi loại hình, các đợt sau là thay đổi thành viên hoặc tỷ lệ.
- Phần thuế, nếu cơ quan thuế xác định có phát sinh, khai theo hướng dẫn và lưu chứng từ.
- Một bản ghi nhớ gia đình sau mỗi đợt: tỷ lệ mới, ai giữ chức gì, đợt tiếp theo dự kiến khi nào và với điều kiện gì.
Giữ bộ giấy tờ của tất cả các đợt trong một bìa riêng ở trụ sở. Mười năm sau, khi có ai hỏi vì sao chị Lan giữ 60%, câu trả lời nằm trong bìa đó chứ không nằm trong trí nhớ của ai.
Câu hỏi thường gặp
Tặng phần vốn cho con có phải công chứng không?
Hợp đồng tặng cho phần vốn góp không thuộc nhóm bắt buộc công chứng như tặng cho nhà đất. Nhiều gia đình vẫn công chứng để chắc chữ ký và ý chí, nhất là khi có nhiều con. Thành phần hồ sơ đăng ký thay đổi thì kiểm lại với Phòng Đăng ký kinh doanh.
Con chưa làm việc ở công ty có được làm thành viên không?
Được. Làm thành viên là sở hữu phần vốn, không đòi hỏi làm việc ở công ty. Thành viên có quyền biểu quyết, quyền được chia lợi nhuận, quyền xem sổ sách theo điều lệ, dù không giữ chức danh nào.
Cha mẹ có thể tặng phần vốn nhưng giữ lại quyền nhận lợi nhuận không?
Ở công ty TNHH, quyền nhận lợi nhuận đi theo phần vốn góp. Nếu muốn con giữ phần vốn mà cha mẹ vẫn hưởng một phần lợi nhuận, thường phải làm bằng thoả thuận riêng trong gia đình, hoặc giữ lại một phần vốn tương ứng. Nên hỏi luật sư và kế toán vì có hệ quả thuế.
Nếu cha mẹ đổi ý sau khi đã tặng một đợt thì sao?
Tặng cho đã hoàn tất và đã đăng ký thì phần vốn thuộc về con. Cha mẹ không tự lấy lại được, trừ khi con tự nguyện chuyển lại hoặc tặng cho có điều kiện bị vi phạm và được giải quyết theo luật. Vì vậy nên chia nhiều đợt, đợt sau chỉ làm khi đợt trước suôn sẻ.
Có nên viết di chúc khi đã chia dần phần vốn?
Nên. Phần vốn cha mẹ còn giữ lại, cùng tài sản khác, vẫn cần được định đoạt rõ ràng. Di chúc giúp phần còn lại đi đúng người theo kế hoạch, tránh chia theo pháp luật làm đảo lộn tỷ lệ đã sắp xếp trong công ty.
Con nhận phần vốn rồi muốn bán cho người ngoài thì cha mẹ ngăn được không?
Thành viên muốn chuyển nhượng phải chào bán cho các thành viên còn lại trước, theo tỷ lệ, cùng điều kiện. Cha mẹ và anh chị em là thành viên có quyền ưu tiên mua. Điều lệ có thể viết thêm cách định giá để việc mua lại trong nhà dễ hơn.