Theo Luật Phá sản 2014, doanh nghiệp mất khả năng thanh toán khi không thực hiện nghĩa vụ thanh toán khoản nợ trong ba tháng kể từ ngày đến hạn; khi đó người đại diện theo pháp luật, cùng chủ sở hữu công ty TNHH một thành viên hoặc chủ tịch hội đồng thành viên, có nghĩa vụ nộp đơn yêu cầu mở thủ tục phá sản. Giải thể chỉ dành cho công ty trả được hết nợ. Khi tính đi tính lại, kể cả sau thương lượng, mà tài sản vẫn không đủ trả, con đường đúng luật là phá sản.
Ví dụ giả định: anh Sơn có một công ty TNHH hai thành viên gia công cơ khí ở Nghệ An. Một khách hàng lớn chậm trả rồi mất liên lạc, công ty nợ lương công nhân hai tháng, nợ nhà cung cấp thép quá hạn bốn tháng, nợ ngân hàng một khoản có thế chấp máy. Anh và người bạn góp vốn bàn chuyện “đóng cửa”, và nghe nói giải thể không được khi còn nợ.
Bài này giúp nhận ra lúc nào câu chuyện đã chuyển từ giải thể sang phá sản, và phá sản với công ty nhỏ thực tế diễn ra ra sao. Luật về phá sản đang được rà soát, sửa đổi; kiểm văn bản hiện hành và hỏi luật sư trước khi làm.
Giải thể và phá sản khác nhau ở đâu
Hai thủ tục cùng làm công ty chấm dứt tồn tại, nhưng điều kiện và người cầm lái khác hẳn nhau. Bảng chỉ nêu những điểm anh Sơn cần để quyết định, không thay cho bài so sánh đầy đủ.
| Điểm | Giải thể | Phá sản |
|---|---|---|
| Điều kiện | Trả được hết nợ và nghĩa vụ tài sản | Mất khả năng thanh toán |
| Ai quyết định | Chủ sở hữu, hội đồng thành viên | Toà án, theo đơn của người có quyền hoặc có nghĩa vụ nộp đơn |
| Ai quản lý tài sản | Công ty tự làm | Quản tài viên hoặc doanh nghiệp quản lý, thanh lý tài sản giám sát và xử lý |
| Chủ nợ | Được trả đủ | Chia phần tài sản còn lại theo thứ tự luật định, có thể không đủ |
| Khả năng cứu công ty | Không đặt ra | Có thể có phương án phục hồi kinh doanh nếu hội nghị chủ nợ đồng ý |
Điểm mấu chốt: ở giải thể, anh Sơn tự cầm lái và phải trả đủ. Ở phá sản, toà án và người quản lý tài sản cầm lái, và mục tiêu là chia công bằng phần còn lại khi không đủ cho tất cả.
Dấu hiệu câu chuyện đã chuyển sang phá sản
Không cần chờ toà gọi mới biết. Với công ty nhỏ, những dấu hiệu dưới đây, nhất là khi xuất hiện cùng lúc, là lúc phải ngồi lại tính nghiêm túc:
- Khoản nợ đã quá hạn hơn ba tháng mà chưa có thoả thuận gia hạn với chủ nợ, như khoản nợ thép của anh Sơn.
- Nợ lương người lao động kéo dài và chưa có nguồn trả; người lao động và công đoàn cũng có quyền nộp đơn yêu cầu mở thủ tục phá sản khi lương quá hạn theo luật.
- Tổng tài sản tính theo giá bán được thấp hơn tổng nợ, kể cả khi đã tính thận trọng các khoản phải thu.
- Dòng tiền âm liên tục, phải vay chỗ này trả chỗ kia, không còn đơn hàng đủ để bù.
- Tài sản chính đang thế chấp và ngân hàng đã bắt đầu thủ tục xử lý.
- Chủ nợ dọa kiện hoặc đã nộp đơn; một khi tranh chấp đưa ra toà, đường giải thể cũng bị chặn.
Có một hai dấu hiệu chưa chắc đã là phá sản; công ty có thể còn thương lượng được. Nhưng khi khoản nợ đã quá hạn ba tháng và không có cách trả, luật đã coi công ty mất khả năng thanh toán, dù anh Sơn còn hy vọng vào khoản tiền khách nợ.
Nghĩa vụ nộp đơn và cái giá của việc chần chừ
Luật Phá sản 2014 không chỉ cho phép mà còn buộc người đại diện theo pháp luật và người đứng đầu công ty nộp đơn khi công ty mất khả năng thanh toán. Với công ty TNHH hai thành viên của anh Sơn, đó là người đại diện theo pháp luật và chủ tịch hội đồng thành viên. Không nộp đơn thì có thể phải chịu trách nhiệm theo luật, và nếu sự chậm trễ gây thiệt hại thì có thể phải bồi thường.
Trong thực tế, nhiều chủ công ty nhỏ chần chừ vì sợ chữ “phá sản”, rồi trong thời gian đó trả lén cho chủ nợ quen, bán máy cho người nhà, hoặc vay thêm để cầm cự. Luật Phá sản 2014 cho phép xem xét lại các giao dịch trong một khoảng thời gian trước khi mở thủ tục, dài hơn với người có liên quan: giao dịch tặng cho, bán rẻ bất thường, trả nợ chưa đến hạn, bảo đảm thêm cho khoản nợ cũ có thể bị tuyên vô hiệu và tài sản bị thu hồi về.
Người quản lý cố ý vi phạm nghĩa vụ trong vụ phá sản còn có thể bị toà xem xét cấm thành lập, quản lý doanh nghiệp trong một thời hạn. Như vậy, sự chần chừ không bảo vệ được ai: chủ nợ bị thiệt, người lao động chờ lâu hơn, còn anh Sơn thì tự đẩy mình vào vùng trách nhiệm cá nhân mà tư cách trách nhiệm hữu hạn lẽ ra đã che chắn.
Phá sản với một công ty nhỏ diễn ra thế nào
Mô tả dưới đây là khung nguyên lý theo Luật Phá sản 2014 để anh Sơn hình dung; trình tự, thời hạn và chi phí cụ thể hỏi luật sư và toà án có thẩm quyền.
- Nộp đơn yêu cầu mở thủ tục phá sản tại toà án có thẩm quyền, kèm báo cáo tài chính, danh sách chủ nợ, người mắc nợ, tài sản và các giấy tờ theo yêu cầu.
- Toà thụ lý và xem xét có mở thủ tục hay không. Trong thời gian này công ty vẫn hoạt động nhưng bị giám sát và bị cấm một số giao dịch.
- Quyết định mở thủ tục, chỉ định quản tài viên hoặc doanh nghiệp quản lý, thanh lý tài sản. Chủ nợ gửi giấy đòi nợ, danh sách chủ nợ được lập.
- Hội nghị chủ nợ bàn phương án: phục hồi kinh doanh nếu có triển vọng, hoặc đề nghị tuyên bố phá sản.
- Tuyên bố phá sản và thanh lý tài sản; tiền thu được chia theo thứ tự luật định.
Luật có thủ tục rút gọn cho trường hợp công ty không còn tiền, tài sản để nộp lệ phí và tạm ứng chi phí phá sản, hoặc sau khi thụ lý mà không còn tài sản để thanh toán. Với nhiều công ty nhỏ đã cạn kiệt, đây là con đường khép lại được dùng trên thực tế. Người lao động, chủ nợ có thể tham khảo các bài về phá sản ở góc chủ nợ trên các trang khác của hệ thống.
Thành viên công ty TNHH mất gì, giữ gì
Mất phần vốn đã góp. Phần vốn của anh Sơn và người bạn trong công ty được dùng để trả nợ. Đó là giới hạn trách nhiệm của thành viên công ty TNHH.
Tài sản riêng về nguyên tắc không bị đụng tới. Nhà riêng, tiền tiết kiệm không đứng tên công ty không thuộc khối tài sản phá sản, trừ khi đã đem bảo lãnh, thế chấp cho nợ của công ty.
Phần chưa góp vẫn phải góp. Nếu thành viên đăng ký vốn mà chưa góp đủ, phần còn thiếu có thể bị yêu cầu góp vào để trả nợ, trong phạm vi đã cam kết.
Bảo lãnh cá nhân đi theo người ký. Khoản vay ngân hàng anh Sơn ký bảo lãnh cá nhân thì ngân hàng có thể đòi anh phần chưa được trả từ tài sản công ty.
Trách nhiệm cá nhân khi làm sai. Tẩu tán tài sản, ưu tiên trả nợ trái luật, không nộp đơn khi phải nộp là những hành vi có thể kéo trách nhiệm vượt ra ngoài phần vốn góp. Đây là lúc tấm chắn trách nhiệm hữu hạn bị thủng.
Trước khi nộp đơn: còn gì để thử
Phá sản không phải lựa chọn đầu tiên. Khi mới thấy dấu hiệu, anh Sơn nên thử những việc mà bài về công ty còn nợ nhà cung cấp đã gợi ý: lập bức tranh nợ và tài sản thật, thương lượng giãn nợ, trả bằng hàng, giảm một phần nợ, đòi quyết liệt khoản khách nợ. Nếu những việc đó đưa công ty về trạng thái trả được hết, đường giải thể lại mở ra.
Điều quan trọng là thử một cách minh bạch: thương lượng với tất cả chủ nợ cùng nhóm, có văn bản, không trả lén cho người này để bỏ người kia. Đồng thời ưu tiên người lao động, vì lương và bảo hiểm của họ đứng đầu thứ tự thanh toán và họ cũng là người chịu thiệt nhất khi công ty chần chừ.
Nếu sau vài tuần thử mà các con số vẫn không khép lại được, hãy coi nộp đơn phá sản là hành động có trách nhiệm chứ không phải thất bại. Ngồi với kế toán để có báo cáo chính xác, gặp luật sư có kinh nghiệm phá sản để chuẩn bị hồ sơ, và nói thẳng với người lao động về tình hình. Một công ty khép lại đúng luật để lại cho người chủ một lý lịch sạch hơn nhiều so với một công ty biến mất trong im lặng.
Những hiểu lầm hay gặp về phá sản công ty nhỏ
“Phá sản là mất hết, kể cả nhà riêng.” Với công ty TNHH, phá sản là thủ tục với công ty. Thành viên mất phần vốn đã góp; tài sản riêng chỉ bị đụng tới khi đã đem bảo lãnh, thế chấp, hoặc khi có sai phạm khiến phải chịu trách nhiệm riêng.
“Cứ bỏ đó, lâu dần cũng xong.” Công ty bỏ không vẫn tồn tại với mọi khoản nợ; chủ nợ, người lao động vẫn có thể nộp đơn; cơ quan thuế vẫn ghi nợ. Bỏ đó chỉ làm câu chuyện dài hơn và trách nhiệm của người quản lý nặng hơn.
“Phá sản chỉ dành cho công ty lớn.” Luật áp dụng cho mọi doanh nghiệp, và có thủ tục rút gọn chính vì nhiều doanh nghiệp đến lúc nộp đơn đã gần như không còn tài sản.
“Giải thể nhanh hơn, cứ ghi là đã trả hết nợ.” Nộp hồ sơ giải thể với xác nhận đã trả hết nợ trong khi còn nợ khiến người ký và những người liên quan phải liên đới trả phần còn thiếu theo Luật Doanh nghiệp 2020. Đây là đường tắt dẫn thẳng vào trách nhiệm cá nhân.
“Chủ nợ nộp đơn là hết đường.” Mở thủ tục phá sản không có nghĩa là chắc chắn bị tuyên bố phá sản; hội nghị chủ nợ vẫn có thể chấp thuận phương án phục hồi nếu công ty còn triển vọng thật.
Câu hỏi thường gặp
Công ty nợ dưới ba tháng thì đã phải nộp đơn phá sản chưa?
Theo Luật Phá sản 2014, mốc mất khả năng thanh toán là không trả được khoản nợ trong ba tháng kể từ ngày đến hạn. Trước mốc đó, công ty còn thời gian thương lượng. Nhưng nếu đã thấy rõ không thể trả, nên chuẩn bị sớm thay vì chờ.
Chủ công ty TNHH có bị phá sản cá nhân theo công ty không?
Không. Phá sản là thủ tục với doanh nghiệp. Thành viên công ty TNHH mất phần vốn đã góp, trừ khi đã bảo lãnh cá nhân hoặc có hành vi sai phạm khiến phải chịu trách nhiệm riêng. Tài sản riêng về nguyên tắc không thuộc khối tài sản phá sản.
Công ty không còn tiền nộp lệ phí thì có phá sản được không?
Luật Phá sản 2014 có thủ tục rút gọn cho trường hợp doanh nghiệp không còn tiền, tài sản để nộp lệ phí và tạm ứng chi phí phá sản. Hỏi luật sư và toà án có thẩm quyền về điều kiện áp dụng cụ thể cho công ty mình.
Đang làm thủ tục phá sản có được bán tài sản để trả lương không?
Sau khi toà thụ lý, công ty bị hạn chế một số giao dịch và nhiều việc phải được sự đồng ý của người có thẩm quyền trong vụ phá sản. Đừng tự bán tài sản; hỏi quản tài viên hoặc toà án trước khi làm bất cứ giao dịch nào.
Phá sản rồi có lập công ty mới được không?
Về nguyên tắc vẫn có thể, trừ khi toà án quyết định cấm người quản lý đảm nhiệm chức vụ hoặc thành lập doanh nghiệp trong một thời hạn do cố ý vi phạm nghĩa vụ trong vụ phá sản. Tuân thủ đúng nghĩa vụ là cách giữ quyền này.
Nên chọn phục hồi kinh doanh hay thanh lý luôn?
Phục hồi chỉ khả thi khi có nguồn đơn hàng, vốn mới hoặc người đầu tư và hội nghị chủ nợ chấp thuận. Với công ty nhỏ đã cạn tiền và mất khách lớn, thanh lý thường là thực tế hơn. Quyết định nên dựa trên số liệu kế toán và ý kiến chủ nợ.
